منطقه خاورمیانه دارای وسعتی برابر با 7794462 کیلومتر مربع شامل 15 کشور (ایران، ترکیه، مصر[1]، عراق، لبنان، فلسطین اشغالی، سوریه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، یمن، اردن، عمان و بحرین)[2] با جمعیتی بالغ بر 403 میلیون نفر میباشد و نقطه جغرافیایی مهمی در جهان و در میان دریای مدیترانه و خلیج فارس (در بین قارههای آفریقا، اروپا و آسیای جنوب غربی) محسوب می شود.
از نظر تاریخی خاورمیانه از نخستین خاستگاههای تمدن جهان بوده است. بسیاری از باورها و آیینهای جهان از این محل برخاستهاند، نخستین یافتههای آدمی در این محل بوده، و نخستین قانونهای جهان در این مکان نوشته شده است. خاورمیانه از میانه قرن بیستم، مرکز توجه جهانی و شاید حساسترین منطقه جهان از نظر استراتژیکی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بوده است و مکان کشمکشهای دراز مدت اعراب و اسرائیل است.
در حال حاضر، این منطقه با وجود پیشینه تاریخی- تمدنی چندین هزار ساله و اشتراکات فرهنگی- دینی بعنوان غنیترین کانون فرهنگی تمدنی جهان و دارا بودن منابع عظیم طبیعی، مزیتها و ظرفیتهای توسعهای استثنایی، کماکان از مناطق کم توسعه یافته جهان محسوب میشود و فاقد
الگویی از همکاریهای توسعه جمعی میباشد.
یکی از راههای شناخت منطقه خاورمیانه مطالعهی کمی و کیفی جمعیت و بررسی شاخصهای جمعیتی و اجتماعی منطقه میباشد. زیرا اعتقاد بر این است که هرگونه پيشرفت و توسعهی اقتصادي- اجتماعي در هر منطقهای منوط به كم وكيف جمعيت در آن محدوده است. به بياني ديگر نتايج مطالعات جمعيتشناختي كه عمدتاًًٌَُُ از آمارهاي جمعيتي حاصل ميشوند زيربناي برنامهريزيها و سياستگزاريهاي خرد و كلان هر سرزميني به شمار ميآيند. بديهي است كه برنامهريزي و سياستگزاري بدون توجه به آمارهاي جمعيتي و شاخصهاي آن ميتواند صدمات جبرانناپذيري را به سرمايه و ثروت ملي منطقه وارد نمايد.
همچنین مقايسه اوضاع و شاخصهای جمعيتي منطقه مشخص خواهد كرد كه وضع و موقعيت هر كشور از نظر متغيرهاي جمعيتي و شاخصهاي مربوطه چگونه است و میتوان آنها را با شاخصهای جهانی مقایسه نموده و همچنین مقام ايران را نیز در بين ساير کشورهای منطقه نشان داد. در راستای تحقق چنین هدفی، این گزارش با استفاده از دادههای سرشماریهای عمومی نفوس و مسکن ایران و نیز برآوردهای جمعیتی سازمان ملل متحد برای سایر کشورها، به بررسی مقایسه تغییرات جمعیتی کشورهای منطقه با تاکید بر جایگاه جمهوری اسلامی ایران نموده است.
[1] ـ در مورد این که کشور های مصر به کشورهای خاورمیانه تعلق دارد یا خیر، اتفاق نظر وجود ندارد. لیکن در این پژوهش مصر جزو کشورهای خاورمیانه قلمداد شده است.
[2] ـ در بعضی زمینهها واژه بسط يافته خاورمیانه به تازگی شامل کشورهای افغانستان، پاکستان، قفقاز، آسیای مرکزی و آفریقای شمالی شده است.