تحولات خانوار در ايران

براساس تعريف مرکز آمار ایران "خانوار معمولی از چند نفر تشكیل می‌شود كه با هم در یك اقامتگاه زندگی می‌كنند، با یكدیگر هم خرج هستند و معمولاً با هم غذا می‌خورند. در مواردی خانوار معمولی می­ تواند یك نفره باشد. "

مطالعات نشان می­ دهد در فواصل سال­ های 95-1335 تعداد خانوارهای کشور از 3/99 میلیون به 24/19 ميليون خانوار افزایش یافته است. طی این مدت تعداد خانوارهای کل کشور حدود 6/1 برابر شده است. این موضوع درحالی است که تعداد خانوارهای شهری بیش از 14 برابر و تعداد خانوارهای روستایی بیش از 2 برابر شده است.

بعد خانوار عبارت است از متوسط تعداد افراد در خانوار و از تقسیم تعداد جمعیت به تعداد کل خانوار حاصل می­ شود. متوسط تعداد افراد خانوار طی این مدت با نوساناتی همراه بوده است. در دهه اخیر کاهش محسوسی در بعد خانوار اعم از نقاط شهری و روستایی ملاحظه می ­شود.

در گذشته داشتن فرزندان زیاد برای اداره­ ی مزرعه خانوادگی، یك نعمت اقتصادی محسوب می­ شد و از این رو خانواده‏‏ هایی كه صاحب فرزندان بیشتری (به ویژه فرزندان ذكور) بودند، از نیروی كار و قدرت بیشتری نیز برخوردار می ‏شدند و متعاقب آن به امنیت اقتصادی و سیاسی بالاتری نیز دست می‏ یافتند. اما امروزه با رشد شهرنشینی و انتقال از جامعه روستایی و كشاورزی (نسبت شهرنشینی كشور در سال 133۵، 4/31 درصد بوده است) به یك جامعه شهری و چه بسا صنعتی (نسبت شهرنشینی در سال 1395 به 74 درصد افزایش یافته است) نه تنها تأمین اقتصادی با داشتن فرزندان بیشتر و خانواده‏‏ های گسترده (شامل پدربزرگ، مادربزرگ و ...) مشكل ­تر شده، بلكه ضریب مطلوبیت آنها نیز در تابع رفاه نان آوران خانواده (پدر و مادر) كم­تر شده است، به این مفهوم كه افراد، ضریب مطلوبیت بیشتری به رفاه خودشان می‏ دهند و بر این باورند كه با كاهش بار تكفل می‏ توانند به سطح رفاه بالاتری نائل آیند. امروزه عواملی چون شهرنشینی و متعاقب آن تغییر الگوی زندگی (مثلاً تغییر الگوی مسكن از واحدهای مسكونی گسترده به آپارتمان نشینی)، رشد انگیزه ‏‏های فردگرایانه، قدرت اقتصادی پایین خانواده و ریسك ناشی از بار تكفل بیشتر و. . .، باعث هسته ‏‏‏‏‏ای 1 شدن خانواده  و كاهش بعد خانوار در كشور شده‏ است.

---

[1] خانواده‌اي است متشكل از حداكثر دو نسل يعني پدر و مادر و فرزندان مجرد آن‌ها.

تعريف خانوار و نگاه سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن به خانوار

 

جمعیت­ شناسان و صاحب­نظران علوم اجتماعی در تعریف خانوار می­ گویند:

  "خانوار یک واحد اجتماعی است با ویژگی ­های اجتماعی و اقتصادی معینی، مرکب از افرادی که در یک کانون زندگی می­ کنند (وحدت زندگی)، زیر یک سقف می­ خوابند (وحدت محل سکونت)، هم خرج هستند (وحدت بودجه) و دور یک میز یا سفره غذا می­ خورند (هم سفرگی)".

  در لغت‌نامه جمعيت‌شناسي در تعريف خانوار آمده است:

 "خانوار يك واحد اقتصادي اجتماعي است كه افراد آن با هم زندگي مي‌كنند".

 كميسيون اجتماعي و اقتصادي كشورهاي آسيا و حوزه‌ اقيانوس آرام خانوار را به شرح زير تعريف نموده است:

 "مفهوم خانوار براساس ترتيباتي است كه اشخاص به طور فردي يا گروهي اتخاذ كرده‌اند تا غذا و ساير نيازهاي زندگي خود را تامين نمايند. خانوار ممكن است خانوار يك نفره باشد يعني عبارت باشد از يك نفر كه خودش غذا و ساير نيازهاي زندگي خود را بدون شركت هيچ كس ديگر فراهم مي‌كند يا خانوار چند نفره باشد، يعني عده‌اي مركب از دو نفر يا بيشتركه با هم غذاو ساير نيازهاي زندگي خود را تامين مي‌كنند. اشخاص عضو گروه ممكن است درآمدهاي‌شان را بين خود تقسيم كنند و بودجه مشتركي در حدي بزرگتر يا كوچكتر داشته باشند. اين افراد ممكن است داراي رابطه خويشاوندي باشند يا نباشند و يا مخلوطي از خويشاوند و غيرخويشاوند باشند.

 

از ديدگاه مركز آمار ايران به طور كلي خانوارها را مي­ توان به سه گروه عمده خانوار معمولي، گروهي و موسسه ­اي تقسيم كرد.

• خانوار معمولي: از چند نفر تشكيل مي ­شود كه با هم در يك اقامتگاه زندگي مي­ كنند، با يكديگر هم خرج هستند و معمولا با هم غذا مي­ خورند. در مواردي خانوار معمولي مي ­تواند يك نفره باشد. خانوارهاي معمولي از نظر وضع سكونت به  دو دسته‌ي ساكن و غيرساكن تقسيم مي‌شوند:

الف ) خانوار معمولي ساكن: به آن دسته از خانوارهاي معمولي اطلاق مي‌شود كه در اقامتگاه مشخص و ثابتي سكونت داشته باشند.

ب ) خانوار معمولي غيرساكن: آن دسته از خانوارهاي معمولي كه اقامتگاه مشخص و ثابتي براي سكونت ندارند، خانوار معمولي غيرساكن ناميده مي‌شوند. اين خانوار خود سه گروه زير را در برمي‌گيرد:

1. خانوارهايي كه در زمان آمارگيري در كوچ به سر مي‌برند و يا در خارج شهرها و آبادي‌ها در زير چادر زندگي مي‌كنند.
2. خانوارهايي كه در محل ثابتي زندگي نمي‌كنند و به طور مداوم محل زندگي خود را (همراه با اسباب و اثاث زندگي) تغيير مي‌دهند،‌ مانند كولي‌ها.
3. خانوارهايي كه محل زندگي مشخصي ندارند و شب‌ها معمولاً در پارك‌ها، خرابه‌ها، زير پل‌ها و ... بيتوته مي‌كنند. اين گونه خانوارها كه در اصطلاح خانوار بي‌سرپناه ناميده مي‌شوند، اغلب يك نفره هستند.

• خانوار گروهي مجموعه افرادي كه تمام يا اغلب آنان به دليل دارا بودن شرايط خاص (به طور عمده داشتن ويژگي مشترك) اقامتگاه مشتركي را براي سكونت خود انتخاب كرده­اند و به طور مشترك، امور زندگي در آن اقامتگاه را اداره مي­ كنند. براساس اين تعريف خانوار گروهي نمي­ تواند يك نفره باشد.
• خانوار موسسه­ اي مجموعه­ ي افرادي كه به دليل داشتن هدف يا ويژگي مشترك با هم در يك موسسه زندگي مي­ كنند و آن موسسه بنا بر مجوز يا براساس مقررات و ضوابط معين، مسئوليت منزل دادن (ارائه­ ي محل سكونت همراه با خدمات و تسهيلات) به آنان را برعهده دارد، خانوار موسسه ­اي ناميده مي­ شود.

 

تحولات خانوار در ایران

خانوار کوچکترین واحد اجتماعی است و از این جهت که اعضای یک خانوار لزوما با یکدیگر نسبت خویشاوندی ندارند از خانواده متمایز می­شود. در معیار بین­المللی خانوار شامل افرادی است که در امرار معاش و خوراک اصلی روزانه شریک و سهیم هستند. جمعیت­شناسان و صاحب­نظران علوم اجتماعی در تعریف خانوار می­گویند: "خانوار یک واحد اجتماعی است با ویژگی­های اجتماعی و اقتصادی معینی، مرکب از افرادی که در یک کانون زندگی می­کنند (وحدت زندگی)، زیر یک سقف می­خوابند (وحدت محل سکونت)، هم خرج هستند (وحدت بودجه) و دور یک میز یا سفره غذا می­خورند (هم سفرگی.

براساس تعریف سازمان ملل"مفهوم خانوار براساس ترتیباتی است اشخاص به طور فردی یا گروهی اتخاذ کرده­اند تا غذا و سایر نیازهای زندگی خود را تامین نمایند. خانوار ممکن است:

الف- خانوار یک نفره باشد. یعنی عبارت ازیک نفرکه خودش غذا و سایر نیازهای زندگی خود را بدون شرکت هیچ فرد دیگر فراهم می­کند.

ب- خانوار چند نفره باشد، یعنی عده­ای مرکب از دو نفر یا بیشتر با هم غذا و سایر نیازهای زندگی خود را تامین می­نمایند. اشخاص عضو گروه ممکن است درآمدهایشان را بین خود تقسیم کند و بودجه مشترکی در حدی بزرگتر یا کوچکتر داشته باشند. این افراد ممکن است دارای رابطه خویشاوندی باشند یا نباشند و یا مخلوطی از خویشاوند و غیرخویشاوند باشند." (توصیه­های سازمان ملل برای سرشماری­های نفوس و مسکن، 2010)

مرکز آمار ایران در تعریف خانوار می­نویسد: 

   " خانوارمعمولی از چند نفر تشكیل می‌شود كه با هم در یك اقامتگاه زندگی می‌كنند، با یكدیگر هم خرج هستند و معمولاً با هم غذا می‌خورند. در مواردی خانوار معمولی می­تواند یك نفره باشد. "

مطالعه آمار و ارقام حاكی از آن است كه تحولات عمده ای در ساختار خانوار ایران بوجود آمده است. افزایش تعداد جمعیت جوان منجر به افزایش تعداد ازدواج ها و در نتیجه تشکیل خانواده­های نوپا و مستقل هسته­ای شده، در نتیجه بعد و رشد خانوار را تحت تاثیر قرار داده است. در دهه اخیر با شکسته شدن خانوارها، کوچکتر شدن بعد خانوار و در نتیجه روند افزایشی رشد خانوارها مشاهده می­شود.

---

اين مقاله در نهمين شماره دو ماهنامه آمار (آذر و دي ماه 1393) به چاپ رسده است.

براي مشاهده متن كامل مقاله به لينك زير مراجعه نماييد.

http://amar.srtc.ac.ir/Files/Amar-09-press.pdf

خانوار و ترکیب آن در ایران بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390

 

در فواصل سال­های 1390-1385 تعداد خانوارهای کشور از 5/17میلیون به 18/21 میلیون خانوار رسیده است. طی این مدت تعداد خانوارهای کل کشور بیش از 21/1 برابرشده است. این موضوع درحالی است که تعداد خانوارهای شهری 24/1 برابر و تعداد خانوارهای روستایی 13/1 برابر شده است.

 

در سال­های اخیر کاهش محسوسی در بعد خانوار اعم از نقاط شهری و روستایی ملاحظه می­شود. در توجیه این موضوع می­توان گفت امروزه ساختار سنی جوان جمعیت کشور باعث تشکیل خانواده­های نوپا و  شکسته­شدن خانوارها شده است. در کنار این واقعیت عواملي دیگری چون شهرنشيني و متعاقب آن تغيير الگوي زندگي (مثلاً تغيير الگوي مسكن از واحدهاي مسكوني گسترده به آپارتمان نشيني)، رشد انگيزه‏‏هاي فردگرايانه، کاهش قدرت اقتصادي خانوارها و درنتیجه کاهش انگیزه برای داشتن فرزند کمتر را نمی­توان نادیده گرفت. البته، تمایل تعداد قابل توجه­ای از جوانان و نوجوانان به زندگی انفرادی و مجزا از خانوار خود به دلیل مهاجرت برای تحصیل و یا کار در مکانی به غیر از محل اقامت قبلی و . . .، نیز در کاهش بعد خانوار تاثیرگذار بوده است.

براساس مطالعات انجام شده در مورد خانوار و ترکیب آن در ایران در 5 سال اخیر بر درصد خانوارهاي يك نفره، دو نفره، سه نفره و چهار نفره افزوده شده و از درصد خانوارهاي پنج نفره و بيشتر كاسته شده است.

در حال حاضر ایران در حال گذار از جامعه سنتی به جامعه صنعتی و مدرن می­باشد و از جمله ویژگی­های چنین جوامعی تغییر و تحول در ساختار خانواده می­باشد. تغییر بافت خانواده­ها از نوع گسترده به نوع هسته­ای و کاهش تعداد فرزندان و ساختار جوان خانواده ها (به دلیل ساختار جوان کشور و تشکیل خانواده های نوپا) از خصوصیات بارز خانواده­های ایرانی امروزی می­باشد که آمار و ارقام نیز حاکی از چنین وضعیتی است.

 به لحاظ جمعیت شناختی موضوع سرپرست خانوار برحسب جنس از مباحث مهم در برنامه­ریزی های اجتماعی- اقتصادی می­باشد. این موضوع از آن نظر حائز اهمیت است که خانوارهای دارای سرپرست زن، آسیب پذیرتر از خانوارهای دارای سرپرست مرد بوده و به حمایت­های اجتماعی اقتصادی بیشتری نیازمند می­باشند.

 

بررسی جمعیت سرپرست خانوار برحسب جنس در سال های 1385 تا 1390 نشان می­دهد که در طی 5 سال اخیر درصد خانوارهای دارای سرپرست زن افزایش یافته است. مطالعات نشان می­دهد اغلب زنان سرپرست خانوار، زنان خویش سرپرست (خانوار یک نفره) و در سنین بالاتر از 60 سال می باشند. بديهي است كه اين موضوع مي‌تواند مربوط به بالاتر بودن اميدزندگي زنان در مقايسه با مردان و عدم تمايل زنان به ازدواج مجدد پس از فوت همسر يا طلاق از همسر باشد.

 

ویژگی‌های سرپرست خانوار در ایران از دیدگاه آمارهای جنسیتی در سال‌های 1375 و 1385

 

 

 

آغاز بررسی آمارهای جنسیت در ایران مربوط به دهه اخیر می‌شود. تاکنون در کشور

 چندین گردهمایی آموزشی در خصوص آمارهای جنسیتی برگزار شده است؛ نخستین

 دیوار کوب (data sheet) مربوط به آمارهای جنسیتی در ایران مربوط به سال 2003 بوده

 که توسط مرکز آمار ایران منتشر شده است. توجه و تأکید بر تهیه و تولید شاخص‌های

هزاره و شاخص‌های توسعه انسانی در دهه اخیر را می‌توان از جمله فعالیت‌های مرتبط

با آمارهای جنسیت در ایران دانست.

در سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1385 به آمارهای جنسیت بیش از پیش

 توجه و در طراحی فرم‌های سرشماری مباحث مربوط به جنسیت، لحاظ شد.

با توجه به اینکه رابطه تنگاتنگی بین جمعیت و خانوار وجود دارد، در این نوشته به حجم

 جمعیت و ساختار سنی و جنسی آن در 50 سال اخیر اشاره و سپس ویژگی‌های

 سرپرست خانوار بررسی می‌شود.

این مقاله در هفته نامه خبری تحلیلی برنامه به شماره ۳۳۹ به چاپ رسیده است.

برای مشاهده کامل این مقاله به لینک زیر مراجعه کنید.

http://www.spac.ir/barnameh/Barnameh%20gozashteh/339/barnameh%20339.pdf

مروری بر وضعیت خانوارها در کشور بين سال‌های 1375 تا 1385

الهام فتحی*

همه افرادی که یک اقامتگاه را به عنوان محل سکونت معمولی خود اشغال کرده­اند،

خانوار تلقی می‌شوند. به بیانی دیگر خانوار کوچک‌ترین واحد اجتماعی است و از این

جهت که اعضای یک خانوار الزامي ندارد با یکدیگر نسبت خویشاوندی داشته باشند از

خانواده متمایز می‌شود.

در معیار بین‌المللی خانوار شامل افرادی است که در امرار معاش و خوراک اصلی

 روزانه شریک و سهیم هستند. به تعبیر سرشماری عمومی‌ نفوس و مسکن سال

 1385 «خانوار معمولی از چند نفر تشکیل می‌شود که با هم در یک اقامتگاه زندگی

 می‌کنند، با یکدیگر هم خرج هستند و به‌طور معمول با هم غذا می‌خورند. در مواردی

خانوار معمولی می‌تواند یک نفره باشد».

بنابراين خانوار بر خانواده اعم است. به سخن دیگر، هر خانواده‌ای خانوار است، حال

آنکه هر خانواری خانواده نیست.

 

با توجه به تعاریف يادشده در این مختصر سعی بر این است تا حجم و ترکیب خانوار

و سایر ویژگی­های آماری آن در کشور برحسب استان طی سال‌های 1375 و 1385

مورد بررسی قرار گیرد. قبل از ورود به مباحث آماری ابتدا لازم است به تعریف انواع

خانوار از دیدگاه مرکز آمار ایران اشاره شود.

این مقاله در هفته نامه خبری تحلیلی برنامه به شماره ۳۹۷ به چاپ رسیده است.برای مشاهده کامل این مقاله به لینک زیر مراجعه کنید.

http://www.spac.ir/barnameh/Barnameh%20Electronical/397/p-2.htm