روند باروري در ايران، از سال 1396 تا 1400

در فرآیند انتقال جمعیتی، نرخ باروری در بسیاری از مناطق جهان کاهش یافته و همه ­گیری کووید19 این روند را تقویت کرد. کاهش تمایل به فرزندآوری و به دنبال آن کاهش میزان باروری پیامدهای جدی بر رشد اقتصادی دارد. کم زایی موالید" همچنین پیامدهایی برای پویایی جمعیت در سال­های آینده به همراه خواهد داشت به این ترتیب که کاهش تعداد موالید در چند سال آینده می ­تواند باعث کاهش جمعیت واقع در سن کار در دهه­ های آتی شود از سوی دیگر نیروی کار امروز، به سن بازنشستگی می­ رسند. برای اطمینان از سلامت و طول عمر جوامع، ضروری است که سیاستگذاران در برنامه­ ریزی ­ها و وضع قوانين در حوزه ­هاي مختلف اجتماعي اقتصادي و بهداشتي این روندها را در نظر بگیرند. لذا باتوجه به اهميت تغييرات باروري در سياستگذاري ­هاي جمعيتي اين گزارش به بررسي روند باروري ايران در چندسال اخير مي­ پردازد.

روند میزان باروری ایران در قرن اخیر نشان می‌دهد، سطح باروری افت و خیزهایی را تجربه نموده است. ميزان باروري كل ايران كه تا دهه ششم قرن حاضر در سطح بالايي بود از دهه 1370 رو به كاهش گذاشته است. اين كاهش پاسخی به تغییر سیاست‌های جمعیتی کشور در دهه­ هاي اخير بوده است. هر چند كه بعد از گذشت دو دهه به طور مقطعي ميزان باروري كل ايران در سال 1395 اندكي افزايش يافت، كه از مهمترين دلايل آن تاخير در سن فرزندآوري و تغييرات ساختمان سني جمعيت بود، اما شواهد حاكي از آن است كه مجددا ميزان باروري از سال 1396 تا سال 1399 کاهش یافت. هرچند که میزان باروری کل کشور در سال 1400 اندکی افزایش یافته اما در سال ­های 1399 و 1400 میزان باروری جمعیت ایرانی مشابه یکدیگر بود و به عبارتی میزان باروری در این سال ها تثبیت شد. انتظار می­رود با پوشش بالای واکسیناسیون و رفع برخی نگرانی­ ها نسبت به این عواقب این بیماری مسری، قسمتی از کاهش باروری که در دوره زمانی فراگیری اپیدمی کرونا اتفاق افتاد، از سال 1401 به بعد جبران شود.

در گذشته به دليل وجود خطاهاي پوشش ثبت تعداد مواليد براي محاسبه ميزان باروري كل از روش ­هاي غيرمستقيم و اطلاعات سرشماري ­ها استفاده مي­ شد. بررسي­ هاي كارشناسي نشان مي ­دهد در سال­ هاي اخير به دليل افزايش پوشش قابل قبول ثبت مواليد امكان محاسبه­ ي اين شاخص با روش مستقيم امكان پذير شده است. مقايسه نتايج روش مستقيم و غير مستقيم در سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست به گونه ­اي كه هر دو روش ميزان باروري كل ايران را رقم يكساني نشان مي­ دهند. از سوي ديگر با توجه به اهميت اين شاخص در سياستگذاري و برنامه ­ريزي­ هاي جمعيتي، محاسبه ميزان باروري در دستور كار مركز آمار ايران قرار گرفت. به اين ترتيب با استفاده از توان كارشناسي و فني نسبت به محاسبه اين شاخص با استفاده از آمارهای ثبتی و پیش­بینی­ های جمعیتی اقدام شد و نتايج پس از برگزاري جلسه كميته آمار بخشي جمعيت با حضور اساتيد صاحبنظر و كارشناسان با تجربه و اعضاي كميته مورد بررسي قرار گرفت و سپس نتايج نهايي، توسط مركز آمار ايران اعلام و منتشر شد. انتشار شاخص ميزان باروري كل كه پس از تجميع نظرات كارشناسي در نظام آماري كشور حاصل شد علاوه بر اين كه از ابهامات و خبرهاي ضد و نقيض و پراكنده ­گويي­ ها در مورد مقدار واقعي اين شاخص كمك نمود، ابزار تحليلي مناسبي را در اختيار نظام سياستگذاري و برنامه­ ريزي­هاي جمعيتي كشور قرار داد.

گزارش تحليلي حاضر با هدف آگاهي كاربران نسبت به منابع و روش ­هاي محاسبه و نتايج ميزان باروري كل ايران از سال 1396 تا 1400 تهيه شده است.

برای دسترسی به اصل این گزارش به درگاه ملی آمار به نشانی زیر مراجعه شود:

https://www.amar.org.ir/news/ID/18601/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1396-%D8%AA%D8%A7-1400

چشم اندازي به باروري در ايران از سال 1395 تا 1398

باروری در قالب رفتاري اجتماعي در بستر فرهنگی هر جامعه ­اي پدیدار شده و روابط اجتماعی اعضای جامعه و نيز سیاست‌های حکومتی می ­تواند ارزش ­ها و هنجارهای مرتبط با رفتار باروری را تنظیم نماید.

حرکت به سوی سطوح پایین باروری، پدیده ­ای فراگیر در سطح جهانی است كه از رهگذر انتقال جمعيتي حاصل شده است. تجارب کشورهای مختلف نشان می ­دهد در مراحل میانی گذار جمعیتی، "ميزان باروري كل 1 "(TFR) به زیر سطح جانشینی می­ رسد. کاهش شدید باروری برای نخستین بار در کشورهای توسعه­ یافته اروپایی به وقوع پیوست و منجر به تفکر و تحقیقات دانشمندان علم جمعیت­ شناسی در این زمینه شد.

ميزان باروري كل ايران بر حسب کل جمعیت و جمعیت ایرانی: 1398-1396

روند میزان باروری ایران در قرن اخیر نشان می‌دهد، سطح باروری افت و خیزهایی را تجربه نموده است. ميزان باروري كل ايران كه تا دهه ششم قرن حاضر در سطح بالايي بود از دهه 1370 رو به كاهش گذاشته است. اين كاهش پاسخی به تغییر سیاست‌های جمعیتی کشور در دهه ­هاي اخير بوده است. هر چند كه بعد از گذشت دو دهه به طور مقطعي ميزان باروري كل ايران در سال 1395 اندكي افزايش يافت و به 2.1 فرزند رسيد، اما شواهد حاكي از آن است كه مجددا ميزان باروري از سال 1396 به بعد رو به كاهش گذاشته است.

 الگوي باروري ايران، کل جمعیت: 1398-1396

در گذشته به دليل وجود خطاهاي پوشش ثبت تعداد مواليد براي محاسبه ميزان باروري كل از روش­ هاي غيرمستقيم و اطلاعات سرشماري ­ها استفاده مي­ شد. بررسي­ هاي كارشناسي نشان مي­ دهد در سال­ هاي اخير به دليل افزايش پوشش قابل قبول ثبت مواليد امكان محاسبه ­ي اين شاخص با روش مستقيم امكان پذير شده است. مقايسه نتايج روش مستقيم و غير مستقيم در سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست به گونه­ اي كه هر دو روش ميزان باروري كل ايران را برابر 2.1 فرزند نشان مي­ دهند. از سوي ديگر با توجه به اهميت اين شاخص در سياستگذاري و برنامه­ ريزي­هاي جمعيتي، محاسبه ميزان باروري در دستور كار مركز آمار ايران قرار گرفت. به اين ترتيب با استفاده از توان كارشناسي و فني نسبت به محاسبه اين شاخص اقدام شد و نتايج پس از برگزاري جلسه كميته آمار بخشي جمعيت با حضور اساتيد صاحبنظر و كارشناسان با تجربه و اعضاي كميته مورد بررسي قرار گرفت و سپس نتايج نهايي، توسط مركز آمار ايران اعلام و منتشر شد. انتشار شاخص ميزان باروري كل كه پس از تجميع نظرات كارشناسي در نظام آماري كشور حاصل شد علاوه بر اين كه از ابهامات و خبرهاي ضد و نقيض و پراكنده گويي ­ها در مورد مقدار واقعي اين شاخص كمك نمود، ابزار تحليلي مناسبي را در اختيار نظام سياستگذاري و برنامه­ ريزي هاي جمعيتي كشور قرار داد.

گزارش تحليلي حاضر با هدف آگاهي كاربران نسبت به منابع و روش­ هاي محاسبه و نتايج ميزان باروري كل ايران از سال 1396 تا 1398 تهيه شده است.

 

براي مشاهده كامل مقاله به درگاه ملي آمار به آدرس زير مراجعه نماييد:

https://www.amar.org.ir/

[1] ميزان باروري كل (Total Fertility Rate)، ميانگين تعداد فرزنداني را كه يك زن در طول دوران باروري خود (معمولاً از 15 تا 49 سال سن) به دنيا مي‌آورد، نشان می­دهد.

 

جمعیت شهري ايران و آينده ي آن با نگاهی به جمعيت كلان شهرها

شهرنشینی داراي تاريخچه ­اي بسيار قديمي است و بیش از پنج هزار سال قدمت دارد. در سطح جهاني تا سال1900 میلادی از هر 8 نفر، یک نفر در مناطق شهری زندگی می ­کرد اما در حال حاضر بيش از نیمی جمعیت جهان شهرنشین می ­باشند. افزایش جمعیت شهری، در دنياي امروز، به عنوان یکی از  شاخص­های توسعه اقتصادی و اجتماعی و جمعیتی مورد توجه است.

ایران نيز دارای سابقه­ ای دیرین در تاریخ شهرنشینی است. در نيم قرن اخير روند شهرنشيني در كشور سير صعودي داشته است. نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 نشان می­دهد جمعیت شهری ایران نزدیک به سه چهارم جمعیت کل کشور است. انتظار مي­رود روند شهرنشيني همچنان به سير صعودي خود ادامه داده و در سال 1435 از 84 درصد فراتر رود. آمارها حاکی از این است در حال حاضر بخش زیادی از جمعیت شهری ايران در تعداد محدودي کلان شهر متمرکر شدند. در مقابل در كشور تعداد زيادي شهر كم جمعيت وجود دارد. بررسي ­ها نشان مي­دهد درصورت اجراي سياست­هاي افزايشي جمعيت، تمركز جمعيت در مناطق شهري به ويژه كلان شهرها بيش از پيش خواهد شد. بديهي است رشد سریع و بی­ حد و حصر جمعیت شهری به ويژه در كلان شهرها به همراه عدم برنامه ­ريزي و فراهم نمودن زيرساخت ­هاي لازم، سبب آسیب­ های متعدد اقتصادی و اجتماعی در مناطق شهري خواهد شد.

جمعیت کلان شهرهای ایران : 95-1335

هدف اصلی از مطالعه حاضر، بررسي روند شهرنشيني ايران در نيم قرن اخير و سپس پیش بینی جمعیت نقاط شهري و آینده نگری جمعیت کلان شهرها مي­باشد. روش تحقیق توصیفی، تکنیکی و آینده پژوهی است. پیش ­بینی جمعیت در مرحله نسخت برای جمعیت شهری کشور و با روش ترکیبی- نسلی انجام شد. سپس برای آینده نگری جمعیت کلان شهرها از روش سهمی مدد گرفته شد.

اين مطالعه نشان مي ­دهد در صورت اجراي سياست­هاي افزايش جمعيت، جمعيت بيشتري در كلان شهرها متمركز خواهد شد و اين وضعيت اقتصاد جمعيت شهري را متحول خواهد كرد. در اين حالت برنامه­ ريزان شهري و سياستگذاران مي­ بايست درصد تمهيداتي بيش از پيش براي جمعيت موجود در نقاط شهري باشند. بديهي است برنامه ­ريزي­هاي اقتصادي بايد قبل از هرچيز، دستيابي آسان به شغل و درآمد معقول و زیرساختهای شهری و برنامه ریزی را امكان­پذير سازد.

پیش بینی جمعیت كل كشور و آینده نگری مناطق شهري با فرض محتمل در  افق 1435 هجری شمسی

برای مشاهده کامل این گزارش تحلیلی به سایت پژوهشکده آمار به آدرس زیر مراجعه نمایید.

https://www.srtc.ac.ir/

نگاهی به گذشته، حال و آینده جمعیت ایران

از دیرباز جمعیت و رشد آن از مباحث مهم جمعیتی بوده که همواره اذ‌‌هان محافل جمعیتی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را به خود مشغول داشته و پیامد‌‌های آن از جهات مختلف بررسی شده است. کشور‌‌ها همواره در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی در پی چار‌‌ه‌اند‌یشی و برنامه‌ریزی افزایش یا کاهش جمعیت و تأثیرات آن هستند. آگاهی از رشد جمعیت همراه با سایر متغیر‌‌های اقتصادی - اجتماعی پایه و اساس هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه‌ی ملی است، چرا که پیش‌بینی نیازمندی‌‌‌های اولیه‌ی هر جامعه مبتنی بر آمار‌‌های مربوط به رشد جمعیت است. می‌توان گفت از مهم‌ترین متغیرها که در برنامه‌ریزی به‌عنوان مبنای محاسبات در نظر گرفته می‌شود، جمعیت، دگرگونی آن در گذشته، حال و پیش‌بینی تحولات آن در آینده است.

با عنایت به اینکه اطلاعات اصلی جمعیت از سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن قابل استخراج است و سرشماری‌ها نیز در فواصل زمانی ۱۰ یا ۵ سال یک بار انجام می‌شود، برآورد جمعیت برای سال‌های آتی اهمیت و جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند. به‌طور کلی در هر مطالعه و پژوهش شناسایی جامعه‌ی هدف و ابعاد گوناگون آن به‌عنوان گام نخست در تدوین، طراحی و برنامه‌ریزی‌های آینده از اهمیت به سزایی برخوردار است. برای اتخاذ و انتخاب سیاست جمعیتی کشور که هماهنگ و سازگار با برنامه‌های توسعه پایدار کشور باشد، آگاهی از حجم جمعیت، توزیع سنی و جنسی آن و نیز میزان رشد سالیانه و چگونگی تغییرات آن ابزار مناسب شناخته شده‌ای هستند و هرچه دانش برنامه‌ریزان در ارتباط با جمعیت دقیق‌تر باشد، احتمال توفیق برنامه‌های توسعه افزایش می‌یابد.

با توجه به موارد فوق این تحقیق با مدد از روش‌های علمی‌ به بررسی دوره‌های رشد جمعیتی ایران پرداخته و سعی می‌نماید تا با ارائه تصویری روشن از روند رشد جمعیت کشور راهکارهای مناسبی را برای تدابیر سیاست‌های جمعیتی ارائه نماید.

تحقیق حاضر پژوهشی کتابخانه‌ای و نیز تکنیکی است. به عبارتی با توجه به اهمیت برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگزاری‌های جمعیتی از یک سو و ترکیب و ساختار جمعیت ایران از سوی دیگر، سعی شده پس از برررسی روند تغییرات جمعیت ایران به پیش‎بینی آن با مدد آخرین نتایج سرشماری بپردازد. برای پیش‎بینی جمعیت از روش ترکیبی (با چهار سناریو) و نرم‌افزار اسپکتروم ۴ استفاده شد.

از آنجایی که در این بررسی آینده‌نگری جمعیت کشور با فروض مختلف جمعیتی ارائه می‌شود، نتایج پیش‌بینی‌ها می‌تواند همچون چراغی روشن راه را برای مدیریت و سیاستگزاری و برنامه‌ریزی جمعیتی در سال‌های آتی هموار سازد. 

 

براي مشاهده كامل اين گزارش تحليلي به سايت پژوهشكده آمار به آدرس زير مراجعه شود:

http://www.srtc.ac.ir/

افت و خيز هاي سن ازدواج

 

ازدواج از مهمترين وقايع در زندگی اجتماعی انسان ­هاست و در همه­ ی زمان­ها و کلیه فرهنگ­ ها به شکل­ های مختلف وجود دارد. ساختار سني جمعيت، آداب و رسوم، فرهنگ، مذهب و عرف هر جامعه­ ای مي ­تواند الگوي ازدواج را تحت‌تأثير قرار دهد.

گذار جوامع از مرحله سنتي به مرحله مدرن، تغييرات اساسي در ساختارهاي اجتماعي و اقتصادي جوامع به وجود آورده كه افزايش سن ازدواج از جمله پيامدهاي آن است. اطلاعات جمع‌آوری شده از سوی سازمان ملل متحد در سال 2014 میلادی حاکی از آن است که درکشورهای اروپای غربی میانگین سن ازدواج بیش از 30 سال است كشور اسلواني با مقدار 34/8 سال بالاترين و نيجريه با 17/3 سال پایین‌ترین میانگین سن ازدواج را در بین سایر کشورهای جهان را دارند.

تغییر و تحولات اجتماعی و اقتصادی نيم قرن اخير ایران، باعث تغییرات بسیاری در الگوی پیوند زناشویی و ساختار و تركيب خانواده شده است. بنابراین بررسي تحولات سن ازدواج و تحليل آنها، اطلاعات مفید و سودمندی را به منظور هرگونه برنامه‌ريزی در اختيار سياستگزاران قرار مي‌دهد. یکی از ابزارهای مناسب برای مطالعه­ ی تحولات ازدواج، استفاده از نتایج سرشماری های عمومی نفوس و مسکن می­ باشد که در نيم قرن اخير و در فواصل زمانی معین توسط مرکز آمار ایران، انجام و نتایج آن منتشر شده است. علاوه براين آمارهاي ثبتي وقايع ازدواج كمك شاياني در تحليل تغييرات ازدواج ها ارائه مي نمايد.

اين مطلب خلاصه اي است از مقاله "افت و خيز سن ازدواج در ايران" كه در روزنامه دنياي اقتصاد مورخ 96/08/14 به آدرس زير منتشر شده است:

http://www.magiran.com/npview.asp?ID=3657563

جایگاه کمی و کیفی جمعیت ایران در ميان کشورهای اسلامی سال 1390 شمسی

 

کشورهای مسلمان با وجود پیشینه تاریخی- اسلامی چندین هزار ساله و اشتراکات فرهنگی- دینی به عنوان غنی­ترین کانون فرهنگی تمدنی جهان و دارا بودن منابع عظیم طبیعی، مزیت­ها و

ظرفیت­های توسعه­ای استثنایی، اغلب از مناطق کمتر توسعه یافته جهان محسوب می­شوند.

وسعت کشورهای اسلامی بیش از 29 میلیون کیلومتر مربع شامل 59 کشور و داراي جمعیتی بیش از یک میلیارد و پانصد و نود و دو میلیون نفر است. به عبارتي اين كشورها با دارا بودن حدود 20 درصد از مساحت خاكي جهان بيش از  4/22 درصد از جمعيت دنيا را درون خود جاي داده­اند.

اعتقاد بر این است که آگاهی و شناخت نسبت به آمار و اطلاعات هر جامعه کمک شایان توجهی به  برنامه­ریزی و سیاستگزاری كشورهاي اسلامي می­نماید. لذا مطالعه حاضر به بررسي كمي و كيفي جمعیت و  ویژگی­های آن در کشورهای اسلامی پرداخته و سپس در هر شاخص جایگاه و موقعیت ایران را در میان کشورهای اسلامی نشان خواهد داد. به نظر مي­رسد تعيين جايگاه ايران در ميان كشورهاي منطقه كمك موثري در برنامه­ريزي­هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي و منطقه­اي كشور خواهد داشت.

يافته هاي اين بررسي حاكي از آن است كه ايران از جمله كشورهاي پرجمعيت و پهناور منطقه محسوب شده و از  نظر شاخص­هاي كيفي جمعيت نيز در جايگاه نسبتا مناسبي در ميان كشورهاي اسلامي قرار گرفته است. با وجود اين لازم است كه با افزايش شاخص اميدزندگي در بدو تولد و كاهش سطح مرگ و مير كودكان كمتر از يكسال تلاش­هاي مضاعفي صورت پذيرد و از اين حيث نيز جايگاه خود را در منطقه ارتقاء دهد.

اين متن چكيده مقاله اي است كه در مجله بررسي هاي آمار رسمي ايران شماره ي 1 بهار و تابستان 1394 به چاپ رسيده است.

براي مشاهده متن كامل مقاله به لينك زير مراجعه نماييد:

http://ijoss.srtc.ac.ir/browse.php?cur=1&sid=1&slc_lang=fa

 

ضرورت تقويت منابع توليد آمار مهاجرت بین‌المللی در ايران، چالش ها و راهكارها

مهاجرت بر پویایی جمعیت اثر می‌گذارد و ویژگی‌های جمعیتی و ترکیب قومی و مذهبی آن را نيز متاثر می‌سازد. علاوه بر اين مهاجرت، نقش عمده‌ای در تحولات بازار کار ایفا می‌کند. در اغلب مواقع آمارهای مهاجرت در برنامه‌ریزی‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی اهمیت می‌یابند. در سال‌های اخیر تاثیر مهاجرت بر سلامت و بهداشت جوامع مقصد نیز مورد توجه قرار گرفته است. پیش‌بینی‌های جمعیت بدون داشتن آمار مهاجرت کیفیت و مطلوبیت لازم را ندارند. امروزه، درآمد مهاجران تاثیر قابل توجهی برتولید ناخالص داخلی و درآمد بسیاری از کشورهای جهان دارد. چنانچه کشوری آمار دقیقی از مهاجران نداشته باشد، نمی‌تواند وضعيت مهاجران کشور خود را ارزيابي نمايد. در نتيجه سیاست‌های مربوط به مهاجرت‌ مبهم بوده و بودجه اختصاص داده شده برای این موضوع منطبق با واقعیت نمی‌باشد. بديهي است كه سیاست‌های مهاجرت، اگر با داده‌های قابل اعتماد پشتیبانی نشود و مرجع آمار رسمي نداشته باشد، نتیجه‌ی آن اتلاف وقت و ضربه مهلك به سرمایه ملي محسوب مي­شود. با وجود اين آمار مهاجرت‌های بین‌المللی، در بسیاری از کشورها به ويژه كشورهاي كمتر توسعه يافته و نيز درحال توسعه ناقص و غيرقابل قبول است.

ايران نيز از چنين مشكلي مستثني نيست. بزرگترین چالش آمارهای جمعیت در ایران عدم وجود آمار رسمی و قابل ارائه از مهاجرت ها به ويژه مهاجرت­هاي بین المللی است. مطالعات حاكي از آن است كه ایران در بستر تاریخی خود همواره در معرض جابه‌جایی‌ها و مهاجرت‌های خارجی بوده و در دوران معاصر بر ابعاد، اهمیت و پیچیدگی آن افزوده شده است. در چند دهه اخیر ایران به عنوان یکی از کانون‏های مهم مهاجرتی در منطقه خاورميانه محسوب مي‌شود. از يك طرف در سال­هاي اخیر ورود تعداد قابل ملاحظه­اي مهاجر و پناهنده از کشورهای همسایه (به ویژه افغانستان) به ایران و از طرف ديگر خروج تعداد زیادی از جمعيت ایرانی به ويژه جوانان تحصيل كرده به کشورهای پیشرفته جهان قابل تامل و بررسي است. بنابراين آگاهي و شناخت دقيق نسبت به آمار مهاجران بين المللي با توجه به جابه­جايي­هاي جمعيتي در ايران اهميت موضوع را بيش از بيش گوشزد مي­نمايد.

اين مقاله در كنفرانس بين المللي مهاجرت سال 1394، به صورت پوستر ارائه شد.

چشم انداز جمعیت ایران تا افق سال 1430هجری شمسی

تعداد جمعيت و ويژگي­هاي مرتبط با آن پايه وزيربناي هرگونه برنامه­ريزي و سياستگزاري مي­باشد. آگاهي از حجم جمعيّت و مشخّصه‌هاي مرتبط با توزيع و تركيب و پويايي‌شناسي جمعيّت همراه با ساير متغيّرهاي اقتصادي ـ اجتماعي، پايه و اساس برنامه‌ريزي‌هاي توسعه‌ي ملّي و منطقه‌اي است.

در برنامه­ریزی های کلان و خرد کشور جمعیت به عنوان مبنای اصلی تصمیم­گیری­ها مطرح بوده و همانگونه که برنامه­ریزی ابعاد گوناگونی دارد، جمعیت نیز از طریق سطوح مختلف جغرافیایی و سنی و جنسی مورد نیاز است. با عنایت به اینکه اطلاعات اصلی جمعیت از سرشماری­های عمومی نفوس و مسکن قابل استخراج است و سرشماری­ها نیز در فواصل زمانی10 یا 5 سال یک بار انجام می­شود، برآورد جمعیت برای سال­های آتی اهمیت و جایگاه ویژه­ای پیدا می­کند. به طور کلی در هر مطالعه و پژوهش شناسايي جامعه­ی هدف و ابعاد گوناگون آن به عنوان گام نخست در تدوين، طراحي و برنامه‌ريزي­های آينده از اهمیت به سزایی برخوردار می­باشد. برای اتخاذ و انتخاب سیاست جمعیتی کشور که هماهنگ و سازگار با برنامه­های توسعه پایدار کشور باشد، آگاهی ازحجم جمعیت، توزیع سنی و جنسی آن و نیز میزان رشد سالیانه و چگونگی تغییرات آن ابزار مناسب شناخته شده­ای می­باشند و هرچه دانش برنامه­ریزان در ارتباط با جمعیت دقیق­تر باشد، احتمال توفیق برنامه­های توسعه افزایش می­یابد.

 

با توجه به موارد فوق این تحقیق با مدد از روش­های علمی‌ به بررسی دوره­های رشد جمعیتی ایران و مرفولوژی (ريخت شناسي) آن پرداخته و سعی می­نماید تا با ارائه تصویری روشن از روند رشد جمعیت جهان و کشور راهکارهای مناسبي را برای تدابیر سیاست‌های جمعیتی ارائه نماید.

 

تحقیق حاضر پژوهشی پهنانگر و کتابخانه‌ای است. به عبارتی با توجه به اهميت برنامه­ریزی­ها و سیاستگزاری­های جمعيتي از يك سو و ترکیب و ساختار جمعیت ایران از سوي ديگر، در مقاله­ی حاضر سعی شده پس از بیان ضرورت و اهمیت تحقیق، پیشینه تحقیق، نظریات سیاست­های جمعیتی را بیان و در کنار آن مرفولوژی رشد جمعیت را تشریح نموده و در نهایت به آینده‌نگری جمعیت ایران با مدد آخرین نتایج سرشماری بپردازد . برای پیش بینی جمعیت کشور از روش ترکیبی با استفاده از نرم افزار people و با سه فرض باروری ثابت، باروری در سطح جایگزینی و باروری

بالاتر از سطح جایگزینی استفاده می­شود.

 

 

 

از آنجایی­که در این بررسی آینده­نگری جمعیت کشور با فروض مختلف جمعیتی ارائه می­شود، نتایج پیش­بینی­ها می­تواند همچون چراغی روشن راه را برای مدیریت و سیاستگزاری و برنامه­ریزی جمعیتی در سال­های آتی هموار سازد.  

این مقاله در همایش مدیریت و حکمرانی که در آذرماه سال ۱۳۹۱ در دانشگاه تربیت مدرس برگزار شدُ به عنوان پوستر برتر انتخاب شد.

Population Factors Effective in Reducing Total Fertility Rate in Iran, 1986-1996 and 1996-2006 Decad

Population Factors Effective in Reducing Total Fertility Rate in Iran, 1986-1996 and 1996-2006 Decad

Considering the importance of the trend of changes in total fertility rate in demographic researches on one hand, and the significant changes in fertility in Iran during 1986-1996 and 1996-2006 decades on the other hand, the present paper has studied population factors effective in decreasing total fertility rate in Iran during the 1986-1996 and 1996-2006 decades.

There is wide usage of total fertility rate (TFR) in demographic studies, particularly in population forecasts and compiling fertility hypotheses. Among questions, which any demographer faces in preparing and compiling fertility hypotheses, are the questions that, by which factors the changes in TFR are affected? And how is it possible to identify these factors?

The total fertility rate, is the sum of age specific fertility rate multiplied by 5 (provided that the rates are for 5 years age group).

As the age specific fertility rates are decomposed into age composition of women and the level of fertility among married women, changes in total fertility rate could be decomposed into these two factors, and measure the changes in these two factors.

 

 

 Now, the question is that, how much has been the share of each factor in decreasing the total fertility rate in Iran during 1986-2006 decade? Giving an answer to this question is the major objective of the present paper. In order to reach such an objective, the Total Fertility Rate Standardization Method has been used. This method is based upon the hypothesis that, the births number decrease in communities having high levels of fertility, starts with changes in cultural, population, and social specifications and features of these communities. That is, changes in cultural, population, and social specifications and features of the communities, might have a significant influence on the age in which women enter marriage life. Because, changes in the attitude of people’s of the community on the age of marriage and establishing a marriage life will have an effect on fertility rate.

Therefore, this paper has tried to study the TFR changes within two 10 year periods, that is, 1986-1996 and 1996-2006, by utilizing the statistics and figures of  National Census of Population and Housing in 1986 ,the results of fertility- mortality survey in 1996 and Census of Population and Housing in 2006, all prepared and compiled by the Statistical Center of Iran. This study has been carried out and calculated for the whole country and separately for urban and rural areas.

The result obtained from standardizing total fertility rate shows the role of postnuptial factors (fertility level of married women) in lowering the fertility, has been more than prenuptial factors (age composition on women), and the case has been more severe during the second 10 year period than the first 10 year period.

 

Among factors effective in lowering country’s fertility level in 1986-2006

decades  implementation of family adjustment policies of the government, increase in level of education and literacy in the country, particularly among women, higher marriage age, development of living in cities, economic shock and increase in lie expenses due to economic inflation, and finally, the attitude of the people of the community on decreasing the number of children and giving importance to the quality of children training during recent years, could be mentioned.

 

 

این مقاله در دومین کنفرانس جمعیتی آسیا که در بانکوک در تاریخ ۵ تا ۸ شهریورماه سال ۱۳۹۱برگزار شد به صورت پوستر ارائه شد.

جمعیت و اوضاع اجتماعی و اقتصادی سواحل خلیج فارس

الهام فتحی

 

 از بدو خلقت تمام نقاط کره ی زمین شرایط و وضعیت یکسانی از نظر موقعیت طبیعی و امکانات زیستی برخوردار نبوده است. با وجود چنین شرایط متفاوتی، اشرف مخلوقات، همواره به دنبال مکان­هایی با شرایط مناسب و بهینه برای زندگی بهتر بوده است. بررسی ها نشان می­دهد علاوه بر مقتضیات و امکانات مساعد طبیعی و جغرافیایی که همواره از عوامل جاذب جمعیت بوده، برخی امکانات مصنوعی و قراردادی که توسط بشر در مناطق مختلف از جمله در مناطقی با شرایط نامساعد طبیعی و آب و هوایی ایجاد کرده، نیز منجر به جذب جمعیت شده است. سرزمین پهناور ایران، از لحاظ آب و هوایی یکی از منحصر به فردترین کشورهاست. اختلاف دمای هوا در زمستان میان گرمترین و سردترین نقطه گاهی به بیش از ۵۰ درجه­ی سانتی گراد می‌رسد. به طور کلی، ایران در منطقه‌ای قرار گرفته‌است که از نظر میانگین بارندگی در سطح نیمه خشک و خشک قرار می‌گیرد. به همین دلیل پراکندگی و توزیع جمعیت در ایران بسیار متنوع است. به این ترتیب که در سال 1385 از نظر استانی بیشترین تراکم جمعیت کشور در استان تهران با 713 نفر و کمترین تراکم در استان سمنان با 6 نفر در هر کیلومترمربع محاسبه شده است.

  اوضاع و شرایط جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی سواحل جنوبی کشور به گونه ای است که برخی از مناطق (نظیر منطقه پارس جنوبی که سرمایه هنگفتی از نفت و گاز را درون خود جای داده است) جاذب جمعیت و در مقابل، برخی نقاط دیگر (نظیر قسمت هایی از بلوچستان به دلیل اوضاع نامساعد طبیعی و فقر) دافع جمعیت بوده اند.

 

  از دیرباز، به رغم شرایط نامساعد آب و هوایی مناطق جنوبی کشور، ساکنان بومی منطقه نقشی کلیدی درحفظ و نگهداری سواحل جنوبی کشور داشته اند. بنابراین، شناخت و آگاهی نسبت به اوضاع جمعیتی، اجتماعی و اقتصادی ساکنان این منطقه از نظر ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی از اهمیت خاصی برخوردار است، در اين مقاله سعي شده تا ويژگي­ها و شاخص­هاي عمده­ی جمعيتي، اجتماعي و اقتصادي استان های هرمزگان، بوشهر و شهرستان­های جنوبی استان­های خوزستان و سیستان و بلوچستان که متاثر از اقلیم این منطقه­اند، با تكيه برآمار و ارقام سرشماري­ها و از جمله سرشماری 1385 وآمارهاي ثبتي، به صورت اجمالي توصيف و مورد بررسي و تاحدی تحلیل قرار گيرد. زیرا بدون دسترسي به اطلاعات و آمار و ارقام مربوط به خصوصيات جمعيتي، اجتماعي و اقتصادي، اجراي برنامه­ها و طرح­هاي توسعه و عمراني از توفيق چنداني برخوردار نخواهد بود.

این مقاله کاری است مشترک با آقای طه نوراللهی که در مجله فرهنگ (ویژه علوم اجتماعی) شماره ۷۳ منتشر شده است. 

بررسی مقطع زمانی، لحظه ومدت زمان اجرای سرشماری

 

 

امروزه سرشماري عمومی نفوس و مسکن و آمارگيري از ویژگی‌های جمعیت در اكثر كشورهاي جهان متداول است. از جمله اهداف سرشماری عمومی نفوس، جمع‌آوری اطلاعات پایه‌ای در زمینه‌ی ویژگی‌های جمعیت نظیر سن، جنس، مهاجرت، وضع زناشویی، وضع فعالیت و ... است که اطلاعات وسیعی را در اختیار برنامه‌ریزان، تصمیم‌گیران و پژوهشگران قرار می‌دهد. علاوه بر این، نتایج حاصل از سرشماری به‌عنوان اطلاعات چارچوبی برای طرح‌های آمارگیری نمونه‌ای که در سال‌های پس از سرشماری انجام می‌شود، به کار می‌رود. از این رو توجه به عواملی که می‌تواند بر کیفیت شمارش مؤثر باشد، از اهمیت زیادی برخوردار است. از جمله مواردی که در طراحی سرشماری‌ها باید به منظور افزایش دقت شمارش، مورد توجه قرار گیرد، انتخاب مقطع زمانی مناسب برای اجرای سرشماری و تصمیم‌گیری در خصوص مدت اجرای سرشماری است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در تعدادی از کشورهای جهان علاوه بر این‌ها،  "لحظه‌ی سرشماری" نیز مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در توصیه‌های سازمان ملل نیز برای تعیین لحظه‌ی سرشماری پیشنهاداتی ارائه شده است.

 

سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن از تعداد و خصوصیات جمعیت و مسکن در یک مقطع زمانی معین عکسبرداری می‌کنند. کاربرد نتایج سرشماری‌ها در زمینه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی و برای پیش‌بینی‌های آتی امری بدیهی است و هنوز در اکثر کشورها نمی‌توان جانشینی را برای سرشماری نام برد. با توجه به اهمیت سرشماری‌ها در برنامه ریزی‌ها و سیاستگذاری‌ها لازم است تا نتایج آن از دقت بالایی برخوردار باشد. عوامل متعددی بر دقت و اعتبار نتایج سرشماری‌ها مؤثر است که از جمله آن‌ها می‌توان به مقطع سرشماری، مدت اجرای سرشماری و لحظه‌ی سرشماری اشاره نمود.

 

•  مقطع سرشماری: در صورتی که مقطع زمانی انتخاب شده برای سرشماری مناسب نباشد، موجب دشواری اجرای سرشماری و کاهش دقت شمارش افراد خواهد شد. مقطع سرشماری باید به گونه‌ای انتخاب شود که جمعیت در ساکن‌ترین حالت خود باشد و امکان پیمایش و شمارش به بهترین وجه فراهم باشد.

• مدت زمان اجرای سرشماری: در صورتی که مدت زمان اجرای سرشماری بدون توجه به امکانات اجرایی و نیروی انسانی کوتاه در نظر گرفته شود، پوشش دادن کل جمعیت در زمان تعیین شده امکان‌پذیر نخواهد بود. از طرف دیگر طولانی در نظر گرفتن مدت زمان اجرای سرشماری منجر به افزایش احتمال دوباره‌شماری و از قلم‌افتادگی و به تبع آن کاهش دقت شمارش خواهد شد.

• لحظه‌ی سرشماری: با تعیین لحظه‌ی سرشماری، شمارش هر فرد (یا هر واحد مسکونی) با توجه به یک زمان مشخص و کوتاه انجام می‌شود. چنین تدبیری منجر به افزایش دقت در شمارش (به خصوص در مورد افراد خاص و نیز در حالاتی که جابجایی یا تغییرات جمعیتی رخ داده است) می‌شود. از طرف دیگر، با تعریف لحظه‌ی سرشماری، همزمانی (که یکی از ویژگی‌های اساسی سرشماری است) در طراحی سرشماری لحاظ می‌شود. علاوه بر این، وجود لحظه‌ی سرشماری مقایسه‌پذیری داده‌ها و نیز دقت تحلیل‌های جمعیت‌شناختی را بهبود می‌بخشد.

 این مقاله با همکاری آقای طه نوراللهی و خانم افسانه یزدانی به رشته تحریر درآمده و در خبرنامه آمار(شماره ششمُ شهریور ۱۳۹۰) منتشر شده است.

 

راهکارهای ارتقاي فرهنگ آماری در مدارس

 

 

 

 

 

 

عقيده بر اين است كه اگر کار آمارگيري و سرشماري و كلاً فرهنگ آماري در بين آحاد جامعه نهادينه شود، بسياري از خطاها و مشكلات موجود مرتفع خواهد شد. براي اين منظور مي‌توان سياستگذاري و برنامه‌ريزهاي كوتاه‌مدت و بلندمدتي را تهيه كرد و به مرحله اجرا در آورد. از جمله برنامه‌هاي بلندمدت و مؤثر و مفيد در نهادينه كردن فرهنگ آماري درميان پاسخگويان واردكردن اطلاعاتي راجع به وظايف و اهداف مراكز آماری در کار آمارگيري و سرشماري در برنامه‌هاي درسي دوره‌هاي ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان است.

 

این مقاله در روزنامه ایران شماره ۲۰۳ ُ چهارشنبه چهارم آبان ماه ۱۳۹۰ چاپ شده است. برای مشاهده کامل مقاله به لینک زیر مراجعه کنید.

http://www.iran-newspaper.com/1390/8/4/Iran/4923/Page/8/?NewsID=164781

افزایش جمعیت ایران کابوس فردا

 

به طور كلي آنچه از مطالعه ي اسناد و مدارك تاريخي حاصل مي شود آن است كه تا سال 1335 هجري شمسي (اولين سرشماري عمومي نفوس در آن تمامي افراد كشور شمارش شدند) اطلاع دقيقي از جمعيت ايران وجود ندارد، به همين دليل بسياري از محققان و پژوهشگران جمعيت گذشته ايران را با استفاده از نتايج سرشماري 1335 به بعد و ساير مدارك و اسناد تاريخي پيش نگري كرده اند. برخی محققان بر این باورند که جمعیت ایران در دوران های گذشته بیش از تعداد فعلی آن بوده است.

مقاله حاضر درصدد است تا جمعیت ایران و رشدآن را در دوره های مختلف سرشماری بررسی و تحلیل نماید. نتايج حاصل از سرشماری عمـومی نفوس و مسکن از عمده‌تـرین و مهم ترين راه‌های شناخت ویژگی‌های جمعيتي و اجتماعی و اقتصادي هر كشوري محسوب مي شود كه در نهايت نتايج اين مطالعات در اختيار برنامـه ریـزان و سياستگذاران قرار مي گيرد.سابقه ي سرشماري عمومي نفوس و مسكن در ايران مربوطه به سال‌های1335، 1345، 1355،1365 و 1375 مي­شود.

مطالعات نشان می دهد رشد جمعيت كشور طي دوره هاي سرشماري يكسان نبوده به این ترتیب که رشد جمعيت كشور تا شروع انقلاب اسلامي روندي كاهنده و ناگهان پس از انقلاب اسلامي افزايش يافته به طوري كه در  دهه ي 55-1365 به يكباره به رشدي نزديك 4 درصد رسيده كه در تاريخ كشورمان بي سابقه بوده است.

اصل این مقاله در ماهنامه دو دنیا شماره ۱۷ مرداد و شهریور ۱۳۷۹ چاپ شده است.

نقش آمـار جمعيت در برنامـه هاي توسعـه

 

جمعيت شناسي علم جديدي است كه بر پاية انديشه هاي ديرين شكل گرفته است. از زماني كه بشر تصميم گرفت، دربارة سرنوشت خويش و ديگران نظر كند و به جامعة انساني بيانديشد، به تدريج به اين موضوع پي برد كه بين جمعيت و سعادت جامعه، جمعيت و بهروزي فردي و جمعي، جمعيت و زندگي پربارتر و موفق تر روابط مستقيم و معني داري وجود دارد. در واقع يك سوي اين بحث ها همواره جمعيت بوده و سوي ديگر آن نيز به جمعيت بازمي گشت. براي چنين روابطي برنامه ريزان و انديشمندان عناوين و اسامي زيادي را مطرح كرده اند، ليكن امروزه به آنها عنوان ”جمعيت و توسعه” را نسبت مي دهند. توسعه نيز مفهوم جديدي تلقي نمي شود، زيرا از زمان پيدايش جوامع انساني، مفهوم توسعه با معناي تحولات و دگرگوني هاي عمدي در جهت پيشرفت بشريت مطرح بوده است. به گونه اي كه مي توان با اندكي كنكاش در نظرات و ايده هاي پيشينيان به توجه و تأكيد آنان بر تعداد و اندازة جمعيت و رسيدن به جامعه اي آرماني پي برد. جوامع آرماني كه در نهايت باعث پيشرفت بشريت و تعالي جامعة انساني و به عبارتي ديگر توسعة جامعة بشري خواهد شد.

خلاصه کلام این که در هر سرزميني، هرگونه برنامه ريزي و سياست گزاري، درگرو داشتن اطلاعات وافر و كافي درخصوص جمعيت و ويژگيهاي جمعيتي آن سرزمين مي باشد. به بياني ديگر نتايج مطالعات جمعيت شناختي كه عمدتا از آمارهاي جمعيتي حاصل مي شوند زيربناي برنامه ريزي ها و سياستگذاري هاي خرد و كلان هر سرزميني به شمار مي آيند. به عنوان مثال براي تأسيس مدرسه و مراكز آموزشي داشتن آمار دقيق درمورد جمعيت در سن تحصيل و به تفكيك سن و جنس، براي ايجاد فرصت هاي شغلي داشتن آمار صحيح از جمعيت به ويژه جمعيت جوان و تحصيل كرده و به تفكيك سن و جنس، براي توليد انواع مختلف محصولات كشاورزي، داشتن آمار صحيح از جمعيت و جمعيت مصرف كننده، براي ايجاد اماكن فرهنگي، ورزشي، آموزشي و بهداشتي دسترسي به آمار دقيق جمعيت به تفكيك سن و جنس،براي سياست گزاري و سرمايه گزاري در امر مسكن داشتن اطلاعات در خصوص جمعيت و بعد خانوار و .... لازم و اجتناب ناپذير مي باشد. بديهي است كه برنامه ريزي و سياستگزاري بدون توجه به آمارهاي جمعيتي و شاخص هاي آن مي تواند صدمات جبران ناپذيري را به سرمايه و ثروت ملي وارد نمايد.

نتيجه آنکه اگر در جامعه فرهنگ آماري فراهم آيد، به گونه اي كه آحاد جامعه و تك تك افراد نسبت به اطلاعاتي كه در اختيار آمارگيران قرار مي دهند احساس مسئوليت نموده و با آگاهي به اينكه نتايج پاسخ هاي آنان در نهايت در جهت بهروزي و سعادت آنان بهره گرفته خواهد شد با دقت و باصحت به فرم هاي مربوطه پاسخ دهند، بر اعتبار مهمترين منبع مطالعات جمعيت شناسي (داده هاي آماري) افزوده و سپس نتايج يافته هاي جمعيت شناختي در اختيار برنامه ريزان قرار گرفته و برنامه ريزان و سياسگذاران مي توانند برنامه هاي دقيق و درستي را براي كشور ارائه و افراد جامعه نيز از نتايج آن سود ببرند.

 این مقاله در نشریه اخبار داخلی مرکز آمار ایران شماره ۲۱۶ سال ۱۳۸۳ چاپ شده است.

ارتقا’ فرهنگ آماری

امروزه سرشماري و آمارگيري در اكثر كشورهاي جهان متداول

 مي باشد. کار سرشماري و آمارگيري با وجود دقتي كه در انجام آن

 به عمل مي­آيد با نارسائي­هايي همراه است و دشواري­هايي را

در بردارد. مرکزآمار ايران نيز در امر آمارگيري با مشكلات عديده اي

 مواجه مي باشد. به گونه اي كه هنوز براي افرادي كه در عمليات

ميداني و اجرايي آمارگيري­هاي مركز آمار ايران شركت مي نمايند،

 اين سؤال مطرح مي شود چرا بعد از گذشت 160 سال (زمان

صدارت اميركبير) از اولين سرشماري كه در شهر تهران صورت

 گرفت و مردم از ترس پرداخت ماليات به دشت وكوه پناه بردند و

 از ديدگان مأموران آمارگيري پنهان شدند، هنوز هم اين وضعيت در

 بسياري از موارد ملاحظه مي­شود. در مجموع به نظر مي­رسد

 عدم شناخت كافي و آگاهي كم مردم نسبت به آمار و آمارگيري،

 وظايف و  اهداف مركز آمار ايران از  انجام آمارگيري­ها و سرشماري­ها

 و عدم اعتماد و اطمينان نسبت به کار آمارگيري و بي اعتمادي مردم

 نسبت به ساير ارگان­هاي مختلف دولتي (نظير وزارت اقتصاد و امور

 دارائي، سازمان تأمين اجتماعي، شهرداري) و تداخل وظايف آنها با

 وظايف مركز آمار ايران از جمله بزرگترين مشكلات و ضعف­هاي

 فرهنگ آماري در ميان اقشار مختلف جامعه به شمار مي آيد.

این مقاله در مسابقه اولین همایش بزرگداشت روز جهانی آمار در دانشگاه اصفهان در آبان ماه ۱۳۸۹ ارائه و به عنوان مقاله برتر برگزیده شد.

---

 

A Review of the Population Indexes of the ECO Member

The Economic Cooperation Organization (ECO) is a regional economic 

organization which was established in 1962. The ECO countries,

 located in a geopolitically sensitive region and holding high potentials

 and capabilities in various fields including mining, industry, and agriculture,

 cover an area of about 7961216 square kilometers.

Iran, Kazakhstan, Pakistan and Turkey are among the vastest countries

 of the organization. Iran, Pakistan and Turkey were the founders

 of the organization. After the collapse of the Soviet Union, Afghanistan,

 Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan, Kirgizstan, Uzbekistan and

 Tajikistan also joined the organization. At present the 10-member organization

 has a population of about 409 millions.

According to the charter of the organization, ECO endeavors to

 improve the conditions for sustainable economic development of

 the member counties and takes action to gradually eliminate the

 commercial barriers in the region. Another goal of the organization

 is to prepare a common program for the development of human

 resources in the member countries. The organization also works

 to speed up the program of communication and transportation development.

A means of getting to know the ECO member countries is quantitative and

 qualitative study of the population and investigating the social and

 population indexes of the region. It is believed that any kind of

socio-economic progress and development in any region hinges on the

quality and quantity of the population in that region; in other words,

the results of demographical studies, mainly based on population statistics,

 are the foundation of micro and macro planning and policymaking in

 any given territory. Obviously, planning and policymaking with no

 attention to population statistics and indexes can cause irreparable

 harms to the region is natural wealth and resources.

To learn about the demographic conditions of the ECO member countries,

 a good way is comparing the statistical information[1] and in

particular the demographic data and indexes of the member countries.

 It will help categorize the state and position of each country by

the population variants and related indexes; at same time it is possible

 to compare them with the international indexes as well as specifying

Iran's ranking among the regional countries.

So far, six censuses of population and housing have been taken in

 Iran by taking advantage of the most recent methods and recommendations

by the international statistical organizations. The censuses have been

carried out on a regular basis every 10 years since 1956.

  این مقاله کاری است مشترک  با آقای طه نوراللهی که در مجله اکو شماره ۱ چاپ شده است.

مقاله وضعيت اجتماعي، اقتصادي و جمعيتي شهرستان كرج از نگاه آمار

 

 مقاله حاضر سعي برآن دارد تا وضعيت اجتماعي اقتصادي و جمعيتي شهرستان

 كرج را از نگاه آمار با استفاده از آمار و ارقام سرشماري هاي عمومي نفوس و

مسكن به طور اجمالي مورد بررسي قرار داده و به عبارتي ديگر توصيفي از

وضعيت گذشته و حال شهرستان كرج داشته باشد.

شهرستان كرج با مركزيت شهركرج بزرگ، به عنوان پرجمعيت ترين شهرستان

 استان تهران (بعد از شهرستان تهران) محسوب مي شود. اين شهرستان از

نظر موقعيت جغرافيايي در قسمت شمال غربي شهرستان تهران واقع شده و

 در سال 1375 با جمعيت 1161172 نفر و مساحت 2452 كيلو متر مربع داراي

تراكم جمعيتي برابر با 5/473 نفر دركيلومترمربع بوده، كه با توجه به تراكم جمعيت

 ايران در سال 1375 (برابر 36 نفر)، شهرستان كرج از جمله شهرستان هاي پرتراكم

 كشور محسوب مي شود. براساس اطلاعات مربوط به آخرين تقسيمات كشوري

استان تهران در سال 1378، تراكم شهرستان كرج برابر 539 نفر در كيلومتر مربع

بوده است.

توضيح اينكه از سال 1335 به بعد، تقسيمات كشوري با تغييرات متعددي روبرو بوده 

و به تبع آن دهستان ها، شهرستان ها و استان هاي جديدي دركشور بوجود آمده است.

شهرستان كرج نيز از اين تغييرات مستثني نبوده و در طول سال هاي سرشماري با

تغييرات متعددي روبرو شده است به گونه اي كه مطالعه و بررسي مسائل جمعيتي

را در مواردي مشكل و غيرممكن مي سازد. علاوه برآن، در فاصلة بين سرشماري ها،

تغييرات ديگري نيز در وضع آبادي ها و مراكز جمعيتي پيش آمده است. از جمله مي توان

 تغيير تعريف شهر و به تبع آن روستا، ادغام آبادي ها دريكديگر و تشكيل آبادي بزرگتر،

ادغام برخي از آباديها با شهرها و از بين رفتن آباديهاي قبلي، ايجاد شهرهاي كوچك

 از طريق به هم پيوستن دو يا چند آبادي و مواردي از اين قبيل را نام برد.

درحال حاضر شهرستان كرج به عنوان پرجمعيترين شهرستان استان تهران و نيز به عنوان

 مهمترين قطب صنعتي و بزرگ استان تهران محسوب مي گردد، در طي ساليان گذشته

 توسعة بخش صنعت در منطقه با ايجاد مراكز توليدي و كارخانجات و كارگاه هاي صنعتي

منجر به ايجاد فرصتهاي شغلي بسياري گرديده و سالانه جمعيت زيادي (اكثرا به صورت

 دسته جمعي و همراه با اعضاي خانوار)  از نقاط مختلف كشور جذب اين منطقه شده اند،

 اكثر مهاجران جمعيت جوان مي باشند. بيشترين جاذبه را دركل شهرستان شهر كرج

 بزرگ، به دليل نزديكي به پايتخت و تردد آسان (در 60 كيلو متري شمال غرب تهران) و

 نيز امكانات بيشتر در زمينه هاي مختلف بهداشتي- درماني، فرهنگي، تفريحي و

 آموزشي در مقايسه با ساير شهرهاي شهرستان كرج و نيز خوش آب و هوا بودن منطقه

 دارد.

مطالعة حاضر گوياي آن است كه  اين منطقه از نظر بسياري از شاخص هاي اجتماعي

و جمعيتي و اقتصادي در مقايسه با سطح كشور (به عنوان ميانگيني از كل كشور)

و  استان تهران در وضعيت مطلوبتري قرار گرفته است. كه از جملة آنها مي توان

به ميزان مرگ ومير، ميزان مواليد، ميانگين سني اولين ازدواج، نسبت اشتغال، نسبت

باسوادي و… را اشاره كرد. با توجه به اينكه اين شهرستان از جمله قطب هاي جاذب

جمعيت  در استان تهران محسوب مي گردد، بالا بودن سطح آگاهي و فرهنگ مردم

مي تواند تأثير مطلوبي برفرهنگ و سطح آگاهي مهاجران، بويژه مهاجران روستايي

 در زمينة مسائل اجتماعي، فرهنگي و بهداشتي داشته و باروري باشد.

با توجه به اينكه شهرستان كرج در معرض رشد و توسعه اقتصادي - اجتماعي

قرار گرفته، شناخت بيشتر و دقيق تر اين شهرستان به برنامه ريزي براي توسعة

 اين منطقه كمك نموده و چنين شناختي نيازمند مطالعات و بررسي هاي بسياري

 است كه مي بايست،  با همكاري گروهي از جمعيت شناسان، جامعه شناسان،

 اقتصاددانان و ساير تخصص هاي مربوطه صورت پذيرد. 

 این مقاله با همکاری خانم محدثه رضایی نگاشته شده و در اولین همایش کرج شناسی در آبان ماه ۱۳۸۱به صورت سخنرانی

 ارائه شده است.