الهام فتحی
فعاليتهاي گذران وقت به تمامي فعاليتهايي اطلاق مي شود كه يك فرد به طور معمول
در طول شبانهروز انجام ميدهد. براساس این تعریف فعاليتهاي گذران وقت با فعاليت هاي
اوقات فراغت (اوقات غيركاري) متفاوت است. اوقات فراغت يا به بيان ديگر اوقات غيركاري،
تنها بخشي از اوقات افراد است و شناخت گذران وقت افراد نيازمند بررسي جامع و همه
جانبه فعاليتهاي افراد در طول شبانهروز و زمان سپري شده براي هريك از فعاليتهاي
آنان در اوقات كاري و غيركاري است.
طرح گذران وقت، مطالعهی چگونگی گذران وقت افراد و اختصاص زمان به فعالیتهای
گوناگون است. بهسبب نگرش همهجانبهی فعالیتهای افراد، دادههایی که از این بررسیها
به دست میآید دارای مزیتهایی است که از مطالعات اقتصادی و اجتماعی دیگر قابل
دسترسی نیست. از این رو دادههای حاصل از این بررسی بهسبب تنوع و پوشش آن،
کاربردهای گستردهای داشته و در بررسیهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی
قابل بهرهبرداری است.
بررسي گذران وقت در كشورهاي جهان داراي پيشينه و تجربههاي متفاوتي است.
كشورهاي توسعه يافته كه پايه گذار اين بررسي ها بودهاند، از تجربه غنيتري برخوردارند
و در دهههاي گذشته تعاريف و مفاهيم و طبقهبندي ها و روش هاي انجام اين مطالعات را
تدوين كرده و به تكامل رسانيدهاند. اين گروه از كشورها با انجام اين بررسي ها به صورت
پيوسته و منظم، دادههاي آماري ارزشمندي بدست آوردهاند كه در برنامهريزي ها و مطالعات
اقتصادي و اجتماعي از آن بهره ميبرند، از جمله: كانادا، آمريكا، ژاپن، مكزيك و... كشورهاي
در حال توسعه با بهرهگيري از تجربيات بدست آمده در كشورهاي پيشرفته در اين عرصه گام
نهادهاند و به تدريج بر شمار اين كشورها افزوده ميشود. از اين رو شمار كشورهاي در حال
توسعه كه به جرگه كشورهاي داراي تجربه انجام بررسيهاي گذران وقت پيوستهاند، كمتر
و تجربه انجام اين مطالعات در آنها جوان تر است، از جمله: آفريقاي جنوبي، هند و ...
در ایران مطالعات مربوط به بررسي گذران وقت نخستين بار به صورت يك طرح پژوهشي در
پژوهشكده آمار به انجام رسيده است. اجراي آزمايشي اين طرح در سال 1383 با انتخاب
خانوارهاي نمونه در مناطق مختلف شهر تهران صورت گرفت.
سپس با اهمیت یافتن چنین داده هایی و افزایش متقاضیان آن، طرح آمارگيري گذران وقت
به منظور بررسي تغييرات الگوي گذران وقت افراد جامعه شهري در فصول مختلف سال
براي يك دوره آماري يك ساله توسط مرکز آمار ایران طراحي شد.
مرحله اول اين طرح در فصل پاييز سال 1387 و مرحله دوم آن در زمستان ۱۳۸۷ ، مرحله
سوم بهار ۱۳۸۸ و مرحله چهارم تابستان ۱۳۸۸ اجرا شد.
توضیح اینکه مقایسه یافته های این طرح با سایر کشورها تفاوت هایی را نشان می دهد که
درهنگام هرگونه بررسی و تحلیل این گونه داده هامی بایست به آن توجه نمود. در زیر به
طور خلاصه به آنها اشاره می شود:
1. جامعه پاسخگویان به این طرح از کشوری به کشور دیگر متفاوت می باشد. به عنوان مثال جامعه آماری گذران وقت در ایران مربوط به جمعیت 15 سال و بیشتر، در اسپانیا جمعیت 10 ساله و بیشتر و در انگلستان 8 ساله و بیشتر می باشد.
2. در کشورهای دیگر طرح گذران وقت در هر دو نقطه ی شهری و روستایی اجرا شده است. درحالی که در ایران با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور این طرح فقط در نقاط شهری کشور اجرا شده است.
3. نوع طبقه بندی برای فعالیت های گذران وقت از کشوری به کشور دیگر تغییرات چشمگیر و متفاوتی دارد. به گونه ای که در بسیاری از موارد امکان مقایسه یافته ها را بسیار مشکل و در مواردی غیرممکن می سازد.[1]
4. سال تقویمی و آماری کشورها در اجرای این طرح متفاوت می باشد.
5. دوره ی زمان آمارگیری از کشوری به کشور دیگر تغییر می یابد.
6. دورههاي زماني تفکیک شده به منظور درج شرح فعاليتهاي در طول يك شبانه روز در ایران 15 دقیقه، در اسپانیا 10 دقیقه و در کشوری مثل ایتالیا5 دقیقه می باشد.
7. زمانی که می بایست پاسخگویان به تکمیل ساعات گدران وقت خود اختصاص دهند از یک هفته تا یک روز از کشوری به کشور دیگر تغییر می یابد. در ایران این زمان 24 ساعت می باشد.
این مقاله در هفته نامه خبری تحلیلی برنامه به شماره ۴۳۳ منتشر شده و از آدرس زیر قابل دسترسی می باشد.
[1] توضیح این که در ایران از طبقهبندي بينالمللي فعاليتها براي آمارهاي گذران وقت (ICATUS) استفاده شده است. این طبقه بندی براي بررسي و شناسايي فعاليت گذران وقت افراد به كار مي رود. آخرين ويرايش اين طبقه بندي در سال 2003 انجام شده است. هدف اصلي اين طبقه بندي كمك به كشورها براي تهيه آمارهاي گذران وقت به كمك يك طبقه بندي مطابق باشرايط ملي و همچنين براي تسهيل مشاركت بينالمللي مي باشد. ويژگي اصلي اين طبقه بندي، سازگاري با چارچوب نظري و تعاريف و مفاهيم و طبقهبنديهاي به كار رفته در سيستم حسابهاي ملي سازمان ملل (SSNA) است.آمارهاي گذران وقت، تمامي فعاليتهاي خانوار اعم از بدون مزد و با مزد كه در طول شبانه روز انجام ميشوند را در بر ميگيرد واحد طبقهبندي فعاليتهاي گذران وقت، فعاليت ميباشد. اين طبقهبندي شامل 5 سطح با ساختار سلسه مراتبي مي باشد. سطح اول آن شامل 15 بخش اصلي 2 رقمي، سطح دوم شامل 54 بخش 3 رقمي و به همين ترتيب سطح 3، 4 و 5 آن به ترتيب شامل گروههاي4 رقمي كلاس هاي 5 رقمي و زيركلاسهاي 6 رقمي ميباشد. البته بررسی ها نشان داد برخی از کشورها از طبقه بندی های دیگری نظیر Eurostat استفاده می کنند.