بررسی نتایج سرشماری ­های نفوس و مسکن در 60 سال اخیر نشان می ­دهد تعداد شهرهای کشور 6/2 برابر و جمعیت شهری نیز حدود 10 برابر شده است. به عبارتی تعداد شهرهاي ایران از تعداد 199 نقطه شهری در سال 1335 به تعداد 1242 نقطه شهري در سال 1395 افزايش يافته است و جمعيت شهرنشين نيز در همين مدت از تعداد 6000986 به 59146847 نفر افزايش يافته است.

برپايه نتايج سرشماري 1335 تعداد آبادي­ هاي كوچك و بزرگ داراي سكنه كشور 49040 پارچه بوده كه در سال 1395 در مجموع به تعداد 97538 پارچه آبادي داراي سكنه و خالي از سكنه افزايش يافته است. صرف نظر از تغيير تعاريف آبادي در سرشماري­ ها، در دوره زماني 60 ساله 1335 تا 1395 تعداد كل آبادي­ هاي كشور نزديك به دو برابر شده اما توزيع نسبي آبادي­ هاي داراي سكنه كاهش يافته و در مقابل توزيع نسبي آبادي­ هاي خالي از سكنه افزايش يافته است.

در تحليل اين موضوع گرچه مي­ توان به مهاجرت روستاييان به مناطق شهري نيز اشاره كرد. اما تعريف آبادي نيز در پديدآمدن چنين حالتي بي­ تاثير نبوده است. در یك نگاه كلی و به منظور پوشش جمعيت کل کشور، بنا به توصيه ­هاي سازمان ملل متحد، مركز آمار ایران آبادی ­ها را به دو دسته دارای سكنه و خالی از سكنه تقسیم می ­کند. در سرشماری بسیار مهم است كه هیچ فردی از قلم نیافتد، بنابراین به منظور سهولت كار مأمور سرشماری و افزایش دقت و پوشش سرشماری چنانچه مأمور سرشماری در هر نقطه ­ای خارج از شهر به هر مكانی برسد، آن مكان را ثبت نموده و اگر فردی در آن جا سكونت نداشته باشد، به عنوان آبادی خالی از سكنه تلقی می­ نماید. در غير اين صورت مامور آن نقطه را به عنوان آبادي داراي سكنه ثبت مي­ كند. به عنوان مثال در پاره ­ای از نقاط روستایی كشور برای آبیاری اراضی كشاورزی موتور چاه آب تعبيه شده و برای نگهداری این موتورها كلبه ­ای توسط افراد روستایی ساخته شده ­است كه معمولاً در آن جا اقامت دائم ندارند. براساس تعریف، این افراد در محل سكونت اصلی خود سرشماری می­ شوند، اما آن مكان به عنوان آبادی خالی از سكنه ثبت می­ شود. بنابراين لازم است كاربران داده ­های نتایج سرشماری در هنگام بررسی آبادی­ ها و به ويژه تغيير و تحول آبادي ­هاي داراي سكنه و خالي از سكنه به اين موضوع توجه داشته باشند (زنجاني، فتحي و نوراللهي: 1395، 232).

+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۴۰۰/۰۵/۰۱ و ساعت 9 |

نسبت شهرنشيني ايران در سال 1395 برابر 74 درصد بود. در همين سال بالاترین نسبت شهرنشینی در استان قم با 95/2 درصد و سپس استان تهران با 93/3 درصد در مرتبه بعدی قرار داشت. از نظر استاني بيشترين نسبت شهرنشيني در ايران مربوط به استانهايي است كه در مركز كشور قرار گرفته اند. در سال 1395 كمترين نسبت شهرنشيني در استان سيستان و بلوچستان با مقدار 49 درصد مشاهده می شود. استان سیستان و بلوچستان تنها استانی که تقريبا نيمي از جمعيت آن شهرنشين هستند. در مجموع استان هاي شرقي كشور كمترين نسبت شهرنشيني را به خود اختصاص داده اند.


                            نقشه نسبت شهرنشيني ايران در سال 1395


 

+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۳۹۸/۰۶/۰۱ و ساعت 5 |

 

     براساس سوابق تاريخي زندگی در شهر تهران به ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد باز می‌گردد. شهر تهران براي نخستين بار حدود 200 سال پیش توسط آقامحمدخان قاجار به عنوان پایتخت ایران برگزیده شد. به اين ترتيب از اين تاريخ به بعد تهران بزرگترين كانون مركز جذب جمعيت در كشور شد. اولين سرشماري از شهر تهران به طور رسمي در زمان دوران سلطنت ناصرالدین شاه با هدف جمع­آوري ماليات در بدو صدارت ميرزا آقاخان نوري انجام شد. براي نخستين بار در فاصله سال­هاي 1318 تا 1320 تعداد جمعيت شهر تهران برابر 540087 نفر شمارش شد. اولين سرشماري عمومي نفوس كشور در سال 1335 انجام شد. در اين سرشماري جمعيت شهر تهران برابر 1512082 نفر شمارش شد. بعد از آن در فواصل زماني 10 سال يكبار سرشماري عمومي نفوس و مسكن اجرا شد. به اين ترتيب براساس نتايج سرشماري­هاي عمومي نفوس مسكن جمعيت اين شهر از سال 1335 تا 1390 حدود 4/5 برابر شد (جدول1).

 

نمودار 1 متوسط رشد سالانه جمعيت شهر تهران و نقاط شهري ايران را در طي نيم قرن اخير نشان مي­دهد. براساس اين نمودار متوسط رشد سالانه­ ي جمعيت شهر تهران در دوره­ هاي زماني 45-1335 و 55-1345 از متوسط رشد سالانه­ ي جمعيت نقاط شهري كشور بالاتر بوده است. سپس در دهه­ هاي بعدي رشد جمعيت شهر تهران كاهش يافته و همواره در سطحي پايين­تر از رشد جمعيت نقاط شهري كشور قرار گرفته است. به گونه­ اي كه در سال­هاي اخير رشد جمعيت كلان شهر تهران به حداقل مقدار خود رسيده است. در تحليل موضوع مي­ توان گفت در چندسال گذشته شهر تهران از جمعيت اشباع شد. از سوي ديگر به دليل هزينه­ هاي بالاي زندگي در اين شهر به ويژه هزينه­ هاي قابل ملاحظه مسكن مازاد جمعيت اين شهر به شهرهاي اقماري اطراف سرريز شدند. بازسازي جمعيت نقاط شهري استان تهران براساس محدوده جغرافيايي سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست. در سال 1335 تعداد 8 شهر در اين استان وجود داشت. در سال 1395 تعداد شهرهاي استان تهران به تعداد 42 شهر افزايش يافت. جمعيت مناطق شهري استان تهران نيز از تعداد 1600800 نفر در سال 1335 به تعداد 12452230 نفر در سال 1395 رسيد. در سال 1335 حدود 95 درصد جمعيت شهري استان تهران در شهر تهران ساكن بودند. درحالي كه در سال 1395 كلان شهر تهران حدود 70 درصد جمعيت شهري استان را درون خود جاي داده است (نمودار2). بديهي است به وجود آمدن شهرهاي اقماري و خوابگاهي[1] در اطراف كلان شهر تهران باعث جابه­ جايي جمعيت در بين شهرهاي اطراف كلان شهر تهران شده است.



[1] dormitory towns, or bedroom communities

+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۳۹۶/۱۱/۰۱ و ساعت 6 |

 

شهر و شهرنشینی دارای تاریخچه­ای بسیار قدیمی است و بیش از پنج هزار سال قدمت دارد. تا سال 1900 میلادی از هر 8 نفر، فقط یکی در مناطق شهری زندگی می­کرد. اما در حال حاضر نیمی از جمعیت جهان شهرنشین (54 درصد) می­باشند. در سطح جهاني تا سال۲۰5۰ از هر ۱۰ نفر 7 جمعيت نفر ساكن شهرها خواهند شد. يعنى از مجموع 5/9 ميليارد جمعيت جهان در سال2050 ميلادي، بيش از 3/6 ميليارد نفر ساكن شهرها خواهند شد. درحالى كه اكنون جمعيت شهرها بيش از  9/3 ميليارد نفر است.

به علت توسعه صنعت در كشورهاى غربى افزايش جمعيت شهرهاى آنها قابل توجيه است اما مهاجرت از روستا به شهر در كشورهاى در حال توسعه يكى از چالش­هاى موجود این کشورها محسوب مى­شود.

 

براساس مطالعه­ای كه توسط يكى از مراكز پژوهشى فرانسه انجام شد تأكيد شد كه گرايش به سكونت در شهرهاى قاره آفريقا و آسيا روز به روز درحال افزايش است و تا سال۲۰۳۰ بزرگترين شهرهاى جهان از آن آسيا و آفريقا خواهدبود.(شكورپور، 1386)

ایران نيز دارای سابقه­ای دیرین در تاریخ شهرنشینی است. سابقه­ی سرشماری عمومی نفوس و مسكن در ایران مربوط به سال‌های 1335، 1345، 1355، 1365، 1375، 1385 و 1390 می­شود. بنابراين اولين آمار رسمي از تعداد جمعيت شهري مربوط به سال 1335 مي­شود. لذا در اين مختصر روند شهر نشيني در كشور از سال 1335 تا 1390 بررسي  مي­شود.

 

داده­هاي سرشماري­هاي عمومي نفوس و مسكن نشان مي­دهد، در نيم قرن اخير روند شهرنشيني در ايران سير صعودي داشته است. در سال 1390 جمعیت شهری ایران از مرز دو سوم کل جمعیت کشور فراتر رفت. انتظار مي­رود روند شهرنشيني در ايران همچنان به سير صعودي خود ادامه داده و در سال 1430 به حدود 85 درصد برسد.

به نظر مي­رسد در صورت اجراي سياست­هاي افزايشي جمعيت، تمركز جمعيت در مناطق شهري پرجمعيت به ويژه تهران و ساير كلان شهرها بيش از پيش خواهد شد. بديهي است رشد سریع جمعیت شهری به ويژه در كلان شهرها به همراه عدم برنامه­ريزي و فراهم نمودن زيرساخت­هاي لازم، سبب آسیب­های جدي و متعدد اقتصادی و اجتماعی در مناطق شهري خواهد شد. بنابراين مناسب است اكثر برنامه­ريزي­هاي کلان کشور با هدف جلوگيري از رشد بي­رويه كلان شهرها از جمله شهر تهران صورت پذيرد.

 

متن كامل اين مقاله در  دو ماهنامه آمار شماره 12 به آدرس زير منتشر شده است.

http://www.srtc.ac.ir/fa/news/3/bodyView/256html

 

+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۳۹۴/۰۹/۰۴ و ساعت 14 |

مقایسه میزان شهرنشینی کشور در نیم قرن اخیر روندی افزایشی را نشان می‌دهد. به این ترتیب که این میزان در سال 1335 از مقدار 4/31 درصد، به مقدار 4/71 درصد در سال 1390 افزایش یافته است. نکته قابل توجه این که تا سال 1355میزان شهرنشینی كمتر از 50 درصد جمعیت كل كشور بوده است در حالی كه سرشماری 1365 نشان می‌دهد كه پس از آن جمعیت شهرنشین بیش از نیمی از جمعیت كل كشور را به خود اختصاص داده است. این وضعیت باعث شده در نیم قرن اخیر میزان شهرنشینی و روستانشینی یک الگوی ضربدری را به تصویر بکشد.

 

در سطح جهانی برای اولین بار، انتقال شهری در سال 2008 به وقوع پیوست، به بیانی دیگر بیش از نیمی از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی می­کردند، بر این اساس سازمان ملل، سال 2008 را سال شهرنشینی نامید. این موضوع در حالی است که انتقال شهری برای ایران حدوداً در حوالی سال 1360رخ داده است.

 

+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۳۹۲/۰۸/۰۴ و ساعت 8 |
 
 

الهام فتحی 

اشاره:

مطالعه در مورد شهر و شهرنشینی دارای تاریخچه‌ای بسیار قدیمی است،

 به گونه‌ای که می‌توان چنین مطالعه‌هايی را در آثار اندیشمندانی همچون

ارسطو، افلاطون و آگوستین، در قرون وسطی در نظریه‌هاي ماکیاولی

همچنین درآثار فیلسوفان قرن 17 میلادی  مانند «بودن» و در قرن 18 در

تئوری ژان ژاک روسو یافت.

 به عبارتی شهرنشینی بیش از پنج هزار سال قدمت دارد. تا سال 1900

میلادی از  هر 8 نفر، فقط يك نفر در مناطق شهری زندگی می‌کرد.

 اما در حال حاضر حدود نیمی از جمعیت جهان شهرنشین هستند. پيش‌بينى

 مى‌شود كه تا سال ۲۰۳۰ از هر ۱۰ نفر ۶ نفر ساكن شهرها خواهند بود يعنى

 از مجموع ۹ ميليارد جمعيت در سال ۲۰۳۰ ، ۵ ميليارد نفر ساكن شهرها

خواهند بود. در حالى كه اكنون جمعيت شهرها ۳‎۳ ميليارد نفر است.

به علت توسعه صنعت در كشورهاى غربى افزايش جمعيت شهرهاى

 آنها قابل توجيه است اما مهاجرت از روستاها به شهرها در كشورهاى

 در حال توسعه يكى از چالش‌هاى موجود محسوب مى‌شود.

 

 

 اصل این مقاله در هفته نامه برنامه شماره 406 چاپ شده است.۳

 به منظور مشاهده کامل این مقاله به لینک زیر مراجعه کنید:

 

http://www.spac.ir/barnameh/Barnameh%20Electronical/406/page_6.htm

     
+ نوشته شده توسط الهام فتحی در ۱۳۹۰/۰۴/۰۱ و ساعت 13 |