روند باروري در ايران، از سال 1396 تا 1400

در فرآیند انتقال جمعیتی، نرخ باروری در بسیاری از مناطق جهان کاهش یافته و همه ­گیری کووید19 این روند را تقویت کرد. کاهش تمایل به فرزندآوری و به دنبال آن کاهش میزان باروری پیامدهای جدی بر رشد اقتصادی دارد. کم زایی موالید" همچنین پیامدهایی برای پویایی جمعیت در سال­های آینده به همراه خواهد داشت به این ترتیب که کاهش تعداد موالید در چند سال آینده می ­تواند باعث کاهش جمعیت واقع در سن کار در دهه­ های آتی شود از سوی دیگر نیروی کار امروز، به سن بازنشستگی می­ رسند. برای اطمینان از سلامت و طول عمر جوامع، ضروری است که سیاستگذاران در برنامه­ ریزی ­ها و وضع قوانين در حوزه ­هاي مختلف اجتماعي اقتصادي و بهداشتي این روندها را در نظر بگیرند. لذا باتوجه به اهميت تغييرات باروري در سياستگذاري ­هاي جمعيتي اين گزارش به بررسي روند باروري ايران در چندسال اخير مي­ پردازد.

روند میزان باروری ایران در قرن اخیر نشان می‌دهد، سطح باروری افت و خیزهایی را تجربه نموده است. ميزان باروري كل ايران كه تا دهه ششم قرن حاضر در سطح بالايي بود از دهه 1370 رو به كاهش گذاشته است. اين كاهش پاسخی به تغییر سیاست‌های جمعیتی کشور در دهه­ هاي اخير بوده است. هر چند كه بعد از گذشت دو دهه به طور مقطعي ميزان باروري كل ايران در سال 1395 اندكي افزايش يافت، كه از مهمترين دلايل آن تاخير در سن فرزندآوري و تغييرات ساختمان سني جمعيت بود، اما شواهد حاكي از آن است كه مجددا ميزان باروري از سال 1396 تا سال 1399 کاهش یافت. هرچند که میزان باروری کل کشور در سال 1400 اندکی افزایش یافته اما در سال ­های 1399 و 1400 میزان باروری جمعیت ایرانی مشابه یکدیگر بود و به عبارتی میزان باروری در این سال ها تثبیت شد. انتظار می­رود با پوشش بالای واکسیناسیون و رفع برخی نگرانی­ ها نسبت به این عواقب این بیماری مسری، قسمتی از کاهش باروری که در دوره زمانی فراگیری اپیدمی کرونا اتفاق افتاد، از سال 1401 به بعد جبران شود.

در گذشته به دليل وجود خطاهاي پوشش ثبت تعداد مواليد براي محاسبه ميزان باروري كل از روش ­هاي غيرمستقيم و اطلاعات سرشماري ­ها استفاده مي­ شد. بررسي­ هاي كارشناسي نشان مي ­دهد در سال­ هاي اخير به دليل افزايش پوشش قابل قبول ثبت مواليد امكان محاسبه­ ي اين شاخص با روش مستقيم امكان پذير شده است. مقايسه نتايج روش مستقيم و غير مستقيم در سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست به گونه ­اي كه هر دو روش ميزان باروري كل ايران را رقم يكساني نشان مي­ دهند. از سوي ديگر با توجه به اهميت اين شاخص در سياستگذاري و برنامه ­ريزي­ هاي جمعيتي، محاسبه ميزان باروري در دستور كار مركز آمار ايران قرار گرفت. به اين ترتيب با استفاده از توان كارشناسي و فني نسبت به محاسبه اين شاخص با استفاده از آمارهای ثبتی و پیش­بینی­ های جمعیتی اقدام شد و نتايج پس از برگزاري جلسه كميته آمار بخشي جمعيت با حضور اساتيد صاحبنظر و كارشناسان با تجربه و اعضاي كميته مورد بررسي قرار گرفت و سپس نتايج نهايي، توسط مركز آمار ايران اعلام و منتشر شد. انتشار شاخص ميزان باروري كل كه پس از تجميع نظرات كارشناسي در نظام آماري كشور حاصل شد علاوه بر اين كه از ابهامات و خبرهاي ضد و نقيض و پراكنده ­گويي­ ها در مورد مقدار واقعي اين شاخص كمك نمود، ابزار تحليلي مناسبي را در اختيار نظام سياستگذاري و برنامه­ ريزي­هاي جمعيتي كشور قرار داد.

گزارش تحليلي حاضر با هدف آگاهي كاربران نسبت به منابع و روش ­هاي محاسبه و نتايج ميزان باروري كل ايران از سال 1396 تا 1400 تهيه شده است.

برای دسترسی به اصل این گزارش به درگاه ملی آمار به نشانی زیر مراجعه شود:

https://www.amar.org.ir/news/ID/18601/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1396-%D8%AA%D8%A7-1400

روند باروری کل در ایران نزولی است

اینفوگرافیک تهیه شده در گروه جمعيت و سلامت مرکز آمار ایران نشان می‌دهد باروری کل در طی چهار سال گذشته روند نزولی داشته و از 2.07 فرزند در سال 1396 به 1.71فرزند در سال 1399 کاهش یافته است.

بررسی اینفوگرافیک "روند میزان باروری در ایران" نشان می‌دهد در طی سال‌های 1396 تا 1399 فقط میزان باروری کل استان سیستان و بلوچستان افزایشی بوده و سایر استانهای کشور طی این مقطع زمانی از نظر میزان باروری روندی کاهشی داشتند.

این اینفوگرافیک نشان می‌دهد در سال 1399 استان‌های گیلان، مازندران، البرز، سمنان و تهران کمترین میزان باروری را داشتند و در مقابل استان‌های یزد، خوزستان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان بیشترین میزان باروری را در این سال تجربه کردند. در واقع این چهار استان میزان باروری بالاتر از سطح جانشینی(2.1 فرزند) را داشتند.

همچنین طبقه‌بندی استان‌ها از نظر میزان باروری نشان می‌دهد که در سال 1399 حدود 16 درصد استان‌ها باروری بسیار پایین(1.3 و پایین‌تر)، 13 درصد باروری پایین(1.5 تا 1.3)، 58 درصد باروری کمتر از سطح جانشینی(بین 1.5 و 2.1) و 13 درصد استان‌ها هم باروری بالاتر از سطح جانشینی(2.1 فرزند) را در این سال تجربه کردند.

علاقمندان برای آگاهی از جزئیات دیگر این اینفوگرافیک و مشاهده وضعیت استان‌های مختلف در سال‌های 1396 و 1399 می‌توانند به سایت مرکز آمار ایران به نشانی www.amar.org.ir مراجعه کنند.

روند باروري ايران، از سال 1396 تا 1399

در فرآیند انتقال جمعیتی نرخ باروری در بسیاری از مناطق جهان روبه کاهش بوده است و همه ­گیری کوید19[1] این روند را تقویت کرده و انتظار می­رود تا مدتی این روند کاهشی ادامه یابد. کاهش تمایل به فرزندآوری و به دنبال آن کاهش میزان باروری می­تواند پیامدهای جدی بر رشد اقتصادی داشته باشد. "کم زایی موالید"[2] همچنین پیامدهایی برای پویایی جمعیت در سال­های آینده به همراه خواهد داشت به این ترتیب که کاهش تعداد موالید در چند سال آینده می­ تواند باعث کاهش جمعیت واقع در سن کار در دهه ­های آتی شود از سوی دیگر نیروی کار امروز به سن بازنشستگی می­ رسند. برای اطمینان از سلامت و طول عمر جوامع، ضروری است که سیاست­گذاران در برنامه­ ريزي­ها و وضع قوانين در حوزه­ هاي مختلف اجتماعي اقتصادي و بهداشتي این روندها را در نظر بگیرند.

نمودار ميزان باروري كل ايران بر حسب کل جمعیت و جمعیت ایرانی: 1399-1396

روند میزان باروری ایران در قرن اخیر نشان می‌دهد، سطح باروری افت و خیزهایی را تجربه نموده است. ميزان باروري كل ايران كه تا دهه ششم قرن حاضر در سطح بالايي بود از دهه 1370 رو به كاهش گذاشته است. اين كاهش پاسخی به تغییر سیاست‌های جمعیتی کشور در دهه ­هاي اخير بوده است. هر چند كه بعد از گذشت دو دهه به طور مقطعي ميزان باروري كل ايران در سال 1395 اندكي افزايش يافت، اما شواهد حاكي از آن است كه مجددا ميزان باروري از سال 1396 به بعد رو به كاهش گذاشته است.

 

نمودار الگوي باروري ايران، کل جمعیت: 1399-1396

در گذشته به دليل وجود خطاهاي پوشش ثبت تعداد مواليد براي محاسبه ميزان باروري كل از روش­ هاي غيرمستقيم و اطلاعات سرشماري ­ها استفاده مي­ شد. بررسي ­هاي كارشناسي نشان مي­ دهد در سال­هاي اخير به دليل افزايش پوشش قابل قبول ثبت مواليد امكان محاسبه ­ي اين شاخص با روش مستقيم امكان پذير شده است. مقايسه نتايج روش مستقيم و غير مستقيم در سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست به گونه­ اي كه هر دو روش ميزان باروري كل ايران را رقم يكساني نشان مي ­دهند. از سوي ديگر با توجه به اهميت اين شاخص در سياستگذاري و برنامه ­ريزي­هاي جمعيتي، محاسبه ميزان باروري در دستور كار مركز آمار ايران قرار گرفت. به اين ترتيب با استفاده از توان كارشناسي و فني نسبت به محاسبه اين شاخص با استفاده از آمارهای ثبتی و پیش بینی ­های جمعیتی اقدام شد و نتايج پس از برگزاري جلسه كميته آمار بخشي جمعيت با حضور اساتيد صاحبنظر و كارشناسان با تجربه و اعضاي كميته مورد بررسي قرار گرفت و سپس نتايج نهايي، توسط مركز آمار ايران اعلام و منتشر شد. انتشار شاخص ميزان باروري كل كه پس از تجميع نظرات كارشناسي در نظام آماري كشور حاصل شد علاوه بر اين كه از ابهامات و خبرهاي ضد و نقيض و پراكنده گويي ­ها در مورد مقدار واقعي اين شاخص كمك نمود، ابزار تحليلي مناسبي را در اختيار نظام سياستگذاري و برنامه­ ريزي هاي جمعيتي كشور قرار داد.

نمودار - الگوی باروری استانی، سال 1399

 

نقشه1- ميزان باروري كل جمعيت: 1399

 

گزارش تحليلي حاضر با هدف آگاهي كاربران نسبت به منابع و روش­ هاي محاسبه و نتايج ميزان باروري كل ايران از سال 1396 تا 1399 تهيه شده است.

براي مشاهده متن كامل گزارش به آدرس زير يا درگاه ملي آمار قسمت تحليل و يادداشت مراجعه نماييد.

https://www.amar.org.ir/news/ID/15805/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1396-%D8%AA%D8%A7-1399

 

---

[1] COVID-19

[2] baby bust

روند و الگوی باروری در ایران در سال های اخیر

اطلاع نگاشت تهیه شده  نشان می‌دهد ميزان باروري كل ايران در سال­هاي ١٣٩٠ تا ١٣٩٨ افت و خيزهايي را تجربه نموده است. اين شاخص در نيمه اول دهه ١٣٩٠ با شيب ملايمي رو به افزايش گذاشته به گونه­ اي كه از ١,٧٥ فرزند در سال ١٣٩٠ به حدود ٢.٠٧ فرزند در سال ١٣٩٦ رسيده است. سپس اين شاخص رو به كاهش گذاشته و در سال ١٣٩٨ به ميزان ١.٨ فرزند كاهش يافته است.

بر اساس داده‌های سازمان ثبت احوال كشور تعداد ولادت‌هاي ثبت شده در سال ١٣٩٠ برابر یک میلیون و ٣٨٢ هزار و ١١٨ تولد بوده که در سال ١٣٩٥ به یک میلیون و ٥٢٨ هزار و ٥٣ تولد افزايش يافته است اما تعداد ولادت در کل کشور از سال ١٣٩٥ تا ١٣٩٨ روند کاهشی داشته و در سال ١٣٩٨ تعداد مواليد به یک میلیون و ١٩٦ هزار و ١٣٥ ولادت كاهش يافته است.

الگوي سني باروري نشان دهنده كاهش ميزان باروري كل در همه سنين از جمله گروه­هاي سني ٢٠-٢٤ و ٢٥-٢٩ و ٣٠-٣٤ ساله در سال ١٣٩٨ است. اين تغيير بيانگر كاهش باروري به ويژه در ميان گروه سني جوان است كه به نوبه خود سهم بسزايي در كاهش ميزان باروري كشور داشته است.

این اطلاع نگاشت توسط گروه جمعیت و سلامت مرکز آمار ایران تهیه شده است.

چشم اندازي به باروري در ايران از سال 1395 تا 1398

باروری در قالب رفتاري اجتماعي در بستر فرهنگی هر جامعه ­اي پدیدار شده و روابط اجتماعی اعضای جامعه و نيز سیاست‌های حکومتی می ­تواند ارزش ­ها و هنجارهای مرتبط با رفتار باروری را تنظیم نماید.

حرکت به سوی سطوح پایین باروری، پدیده ­ای فراگیر در سطح جهانی است كه از رهگذر انتقال جمعيتي حاصل شده است. تجارب کشورهای مختلف نشان می ­دهد در مراحل میانی گذار جمعیتی، "ميزان باروري كل 1 "(TFR) به زیر سطح جانشینی می­ رسد. کاهش شدید باروری برای نخستین بار در کشورهای توسعه­ یافته اروپایی به وقوع پیوست و منجر به تفکر و تحقیقات دانشمندان علم جمعیت­ شناسی در این زمینه شد.

ميزان باروري كل ايران بر حسب کل جمعیت و جمعیت ایرانی: 1398-1396

روند میزان باروری ایران در قرن اخیر نشان می‌دهد، سطح باروری افت و خیزهایی را تجربه نموده است. ميزان باروري كل ايران كه تا دهه ششم قرن حاضر در سطح بالايي بود از دهه 1370 رو به كاهش گذاشته است. اين كاهش پاسخی به تغییر سیاست‌های جمعیتی کشور در دهه ­هاي اخير بوده است. هر چند كه بعد از گذشت دو دهه به طور مقطعي ميزان باروري كل ايران در سال 1395 اندكي افزايش يافت و به 2.1 فرزند رسيد، اما شواهد حاكي از آن است كه مجددا ميزان باروري از سال 1396 به بعد رو به كاهش گذاشته است.

 الگوي باروري ايران، کل جمعیت: 1398-1396

در گذشته به دليل وجود خطاهاي پوشش ثبت تعداد مواليد براي محاسبه ميزان باروري كل از روش­ هاي غيرمستقيم و اطلاعات سرشماري ­ها استفاده مي­ شد. بررسي­ هاي كارشناسي نشان مي­ دهد در سال­ هاي اخير به دليل افزايش پوشش قابل قبول ثبت مواليد امكان محاسبه ­ي اين شاخص با روش مستقيم امكان پذير شده است. مقايسه نتايج روش مستقيم و غير مستقيم در سال 1395 شاهدي بر اين مدعاست به گونه­ اي كه هر دو روش ميزان باروري كل ايران را برابر 2.1 فرزند نشان مي­ دهند. از سوي ديگر با توجه به اهميت اين شاخص در سياستگذاري و برنامه­ ريزي­هاي جمعيتي، محاسبه ميزان باروري در دستور كار مركز آمار ايران قرار گرفت. به اين ترتيب با استفاده از توان كارشناسي و فني نسبت به محاسبه اين شاخص اقدام شد و نتايج پس از برگزاري جلسه كميته آمار بخشي جمعيت با حضور اساتيد صاحبنظر و كارشناسان با تجربه و اعضاي كميته مورد بررسي قرار گرفت و سپس نتايج نهايي، توسط مركز آمار ايران اعلام و منتشر شد. انتشار شاخص ميزان باروري كل كه پس از تجميع نظرات كارشناسي در نظام آماري كشور حاصل شد علاوه بر اين كه از ابهامات و خبرهاي ضد و نقيض و پراكنده گويي ­ها در مورد مقدار واقعي اين شاخص كمك نمود، ابزار تحليلي مناسبي را در اختيار نظام سياستگذاري و برنامه­ ريزي هاي جمعيتي كشور قرار داد.

گزارش تحليلي حاضر با هدف آگاهي كاربران نسبت به منابع و روش­ هاي محاسبه و نتايج ميزان باروري كل ايران از سال 1396 تا 1398 تهيه شده است.

 

براي مشاهده كامل مقاله به درگاه ملي آمار به آدرس زير مراجعه نماييد:

https://www.amar.org.ir/

[1] ميزان باروري كل (Total Fertility Rate)، ميانگين تعداد فرزنداني را كه يك زن در طول دوران باروري خود (معمولاً از 15 تا 49 سال سن) به دنيا مي‌آورد، نشان می­دهد.

 

نگاهي تحليلي به اعلام سطح باروري ايران توسط سازمان ملل متحد

---

"باروری" در جمعیت‌شناسی به معنای تعداد واقعی کودکان زنده به دنیا آمده است. این پدیده از رویدادهای طبیعی جمعیت بوده و از عناصر مهم رشد جمعیت نیز محسوب می­ شود. باروری به عنوان رفتاری اجتماعی در محیط و بستر اجتماعی-فرهنگی خاص پدیدار می­ شود و روابط اجتماعی اعضای جامعه و نيز سیاست‌های حکومتی می­ تواند ارزش ­ها و هنجارهای مرتبط با رفتار باروری را تنظیم نمايد. حرکت به سمت سطوح پایین باروری و مرگ و مير، پدیده­ای فراگیر در سطح جهانی است. كاهش باروري و مرگ و مير منجر به پيدايش نظريه گذار جمعيتي شد. این نظریه با تقدم بخشیدن به عامل مرگ و میر، نسبت به باروری، توضیح می­ دهد که چگونه جمعیت­ طی فرآیند نوسازی از یک سطح تعادلی مرگ و میر و باروری بالا به سطح تعادلی جدید با سطوح پایین باروری و مرگ گذار پیدا می­ کند. کاهش سريع باروری برای نخستین بار در کشورهای توسعه­ یافته اروپایی به وقوع پیوست و منجر به تفکر و تحقیقات دانشمندان علم جمعیت­ شناسی در این زمینه شد. نتایج مطالعات آنها کشف مولفه­ های تمپو[1] و کوانتم[2] باروری بود. تمپو و کوانتم باروری نشان دادند کاهش میزان باروری می ­تواند پدیده ­ای مقطعی و کوتاه باشد. براساس تمپو و کوانتم باروری چنین فرض می­ شد که تغییر در زمانبندی باروری گذشته، نرخ باروری کل را کاهش داده است.

مطالعات نشان  مي دهد ميزان باروري كل ايران به طور مقطعي تحت تاثير تمپو و كوانتوم در يك دوره زماني كوتاه افزايش يافته به گونه ­اي كه در سال 1395 به نقطه اوج خود رسيده و انتظار مي­رود در سال­ هاي آتي مقدار آن با شيب ملايمي كم شود. اين احتمال به دليل تغيير ساختمان سني جمعيت و نيز شرايط اجتماعي و فرهنگي ايران در سال­ هاي آتي است. مطالعات ديگران در مورد اثرات تمپو در باروری ايران نشان داد با تغيير زمان فرزندآوری زنان به دليل تاخير در زمان فرزندآوري، میزان باروری کل به طور مقطعي افزايش يافته است (عباسی شوازی و همكاران :1392، عینی زیناب و همکاران:1393، برومند زاده و یار احمدی:1394). تعداد مواليد ثبت شده ايران در سال­ هاي اخير نيز شاهدي بر اين مدعاست. تعداد مواليد در ايران از سال 1395 تا 1397 به ترتيب برابر 1528000، 1487000 و 1367000 نفر ثبت شده كه همگي نشان از كاهش ملايم تعداد مواليد در كشور دارد. اين موضوع در حالي است كه تعداد زنان واقع در سن باروري با شيب ملايمي رو به افزايش بوده است. تعداد زنان واقع در سنين 15-49 ساله از سال 1395 تا 1397 به ترتيب برابر 22695000، 22765000،  22824000 نفر برآورد مي شود. لذا اعلام رقم 2/2 فرزند توسط سازمان ملل متحد براي ايران در سال 1398 كه حتي بيشتر از رقم سال 1395 (2/1 فرزند) است، رقم قابل قبولي نمي­ باشد و بررسي و تجديد نظر اين سازمان را در اطلاعات جمعيتي ايران مي­ طلبد.

---

Tempo[1]، تمپو در لغت به مفهوم تغییر ضرباهنگ بوده و در باروری به تاثیر نوسانات مقطعی باروری بر نرخ باروری کل اطلاق می­شود. تمپو، وقتی روی میزان باروری کل تاثیر می­گذارد که زمانبندی فرزندآوری در چرخه­ی زندگی تغییر کند.

Quantum[2]، کوانتم میزان باروری کل بیانگر مقدار خالص میزان باروری کل به دور از نوسانات مقطعی باروری است. به عبارتی کوانتم باروری تغییر در زمان فرزندآوری را نشان می­دهد. کوانتم بر اساس داده­های یک مقطع زمانی و بدون در نظر گرفتن اثر تغییرات در زمانبندی باروری به پیش بینی تعداد بچه­هایی که یک زن طی دوره زندگی­اش به دنیا خواهد آورد می­پردازد.

باروري زنان برحسب سطح تحصيلات در سال 1395

محاسبه ميزان باروري كل ايران با روش فرزندان خود با استفاده از نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 نشان مي­ دهد، ميزان باروري كل ايران به طور مقطعي به سطحي بالاتر از سطح جانشيني رسيده است(2/11 فرزند). اما انتظار مي­ رود اين رقم در سال ­هاي آتي به پايين تر از سطح جانشيني برسد.

بررسي ميزان باروري كل بر حسب سطح تحصيلات زنان نشان مي ­دهد افراد داراي تحصيلات پايين تر باروري بالاتري دارند. ميزان باروري كل كشور در سطح باروري تقريبا ديپلم است(نمودار 1).

 

نمودار 1- میزان باروری کل، برحسب سطح تحصیلات، كل كشور: براساس نتایج سرشماری 1395

 الگوي باروري نيز نشان مي ­دهد زنان بي سواد و كم سواد زودتر وارد دوران بارداري شده و ديرتر از اين دوره خارج مي­ شوند. در مقابل هر چه زنان از تحصيلات بالاتري برخوردارند ديرتر فرزند مي­ آورند. الگوي باروري كشور نيز بين سطح الگوي باروي ديپلم  و ليسانس قرار گرفته است (نمودار2).

نمودار2- میزان باروری ویژه سنی کل کشور برحسب سطح تحصیلات زنان: 1395

تمپو و کوانتم باروری

«باروری» از مهم ترین موضوعات مورد مطالعه در علم جمعیت شناسی است. واژه‌ باروری  در جمعیت‌شناسی به معنای تعداد واقعی کودکان زنده به دنیا آمده بکار برده می شود. 

امروزه حرکت به سمت سطوح پایین باروری، پدیده ­ای فراگیر در سطح جهانی است. در حال حاضر، همه کشورهای اروپایی سطح باروری زیرسطح جانشینی را تجربه کرده­ اند و در اغلب نقاط جهان نیز باروری در حال کاهش است. در زمینه باروری پایین، برخی ابزارهای جمعیتی وجود دارد که نقش محوری دارند. این مورد با اثرات تمپو، تجزیه و تحلیل خاص گذشته باروری و معیارهای جدول عمر باروری مانند ميزان دوره گذشته باروری قابل محاسبه است (سام هيون يو:2010 ، 1).

نمودار1- میزان باروری کل مرتبه اول و میانگین سن در اولین تولد در ایالات متحده آمریکا

شاخص­ های مختلفی برای محاسبه میزان­ های باروری وجود دارد، معرفترین شاخص میزان باروری کل است. باروري كل، ميانگين تعداد فرزنداني را كه يك زن در طول دوران باروري خود (معمولاً از 15 تا 49 سال سن) به دنيا مي‌آورد، نشان می­ دهد. از آنجایی که این شاخص از طریق مجموع حاصلضرب­ های میزان باروری ویژه سنی در زمانی معین (یکسال) حاصل می­ شود، مشکلی در ارتباط با این شاخص بوجود می­ آید. مشکل شاخص مزبور از نظر مفهومی این است که شاخصی دوره­ ای است که بر موالید و زنان یک سال معین اشاره دارد. اما وقتی زنان، فرزندآوری خود را به تاخیر بیاندازند، به احتمال زیاد تعداد فرزندان کم شماری می­ شود. همچنین اگر زنان، فرزندآوری خود را به جلو بیاندازند، تعداد فرزندان به احتمال زیاد بیش شماری خواهد شد. اثرات تمپو در باروری نشان می دهد موقعی که زمان فرزندآوری زنان تغییرکند، دوره میزان باروری کل (TFR) بیش از حد بالاو یا پایین نشان داده می شود.

 نمودار 2- روندهای باروری در کره جنوبی، 1981-2014

 

سوالی که ذهن جمعیت شناسان را به خود مشغول داشته، این است که چگونه می­ توان سطوح واقعی باروری نسل­ هایی که هنوز به پایان دوره باروری خود نرسیده ­اند را از شاخص­ های دوره ­ای محاسبه کرد؟

روش ­های مختلفی اخیرا برای تعدیل شاخص های باروری برای تغییرات زمان بندی دوره باروری (تمپو)، به منظور محاسبه شاخصی که سطوح واقعی باروری (کوانتم) را ارائه دهد، عرضه شده است. بونگارتز و فيني(1989) راهی ساده برای انعکاس چنین تحریفی از TFR که ناشی از تغییر سنین فرزندآوری است پیشنهاد داده ­اند. از آن زمان به بعد، جمعیت شناسان در مورد این موضوع بررسی هایی کرده و راه ­های مختلفی برای حذف اثر تمپو از ميزان باروری و روش ­های مکملی برای کاستی­ های روش بونگارتز و فيني ارائه داده ­اند. تعداد کمی از آنها نیز تنوع زمان باروری یا ترکیب گذشته باروری جمعیت زنان توجه کرده ­اند.

  این روش­ ها معمولا محاسبات پیچیده ­تر داشته و همچنین نقاط قوت و ضعف خود را دارند. البته جمعیت شناسان هنوز به اجماع نرسیده ­اند که کدام روش مناسب­ترین روش برای از بین بردن اثرات تمپو است. اگر چه بحث هنوز هم ادامه دارد، به هرحال ایده و اهمیت اثر تمپو در باروری به طور گسترده ­ای در تحقیقات جمعیتی پذیرفته شده است.

---

 

وضعیت بارداری نوجوانان در جهان و ایران

 براساس گزارش سازمان ملل متحد در کشورهای در حال توسعه ، هر روز 20 هزار دختر کمتر از 18 سال نوزاد به دنیا می آورند. از هر 10 مورد این تولدها 9 مورد در چارچوب ازدواج یا زندگی مشترک است. این گزارش متذکر می شود که بارداری تبعات عمده ای برای سلامتی دختران دارد، زیرا هرگاه دختری پس از رسیدن به بلوغ اما زودتر از موقع باردار شود، احتمال رویارویی او با مشکلات سلامتی بیشتر میشود. در کشورهای در حال توسعه، هر ساله حدود 70000 نوجوان در اثر مشکلات مرتبط با زایمان و بارداری جان می بازند. اغلب نوجوانانی که باردار می شوند از خانواده هایی هستند که درآمد کمتری داشته و تغذیه مناسبی ندارند. اغلب بارداری ها در بین دختران کمتر از 15 سال اتفاق می افتد، نتیجه ی یک انتخاب آزادانه نیست و از شرایطی ناشی می شود که خارج از کنترل آن ها است.

بارداری نوجوانان، هم دلیل و هم نتیجه یک سری از عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. بارداری دختران را از ادامه تحصیل محروم ساخته و سلامت آنان را به خطر می اندازد.

در ایران براساس آخرین نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن1390 تعداد 2783047 نفر جمعیت دختر 10تا 14 سال در کشور زندگی می کردند. از این تعداد جمعیت 1.7 درصد ازدواج کرده بودند که نتیجه ازدواج آنان منجر به تولد 11289  نوزاد شده بود که تنها 10202 نفر شانس زنده بودن را تجربه کردند. به عبارتی  1027 نفر  (بالغ بر ۹ درصد) از این نوزادان فوت شده بودند.

 

بررسی تعداد دختران ازدواج کرده  10 تا 14 ساله به تفکیک مناطق شهری و روستایی نشان می دهد که عمومیت ازدواج در بین دختران نوجوان روستایی (51 درصد)کمی بیش از دختران نوجوان شهری(49 درصد) می باشد. نکته قابل توجه این که در سال 1390 علی رغم کاهش تعداد دختران نوجوان در گروه سنی 10- 14 ساله در مقایسه با سال 1385 (به دلیل انتقال جمعیتی)، درصد دختران ازدواج کرده در این گروه سنی افزایش یافته است یعنی از 1.3 درصد در سال 1385 به 1.7 درصد در سال 1390 افزایش یافته است. هرچند که این افزایش ناچیز است اما به دلیل مخاطراتی که برای سلامتی و تندرستی این گروه سنی و فرزندان آنان پیش خواهد آمد، قابل تامل و بررسی می باشد. بنابراین بررسی و مطالعه بیشتر در مورد ازدواج نوجوانان و راهکارهایی به منظور کاهش ازدواج جمعیت نوجوان پیشنهاد می شود.

Population Factors Effective in Reducing Total Fertility Rate in Iran, 1986-1996 and 1996-2006 Decad

Population Factors Effective in Reducing Total Fertility Rate in Iran, 1986-1996 and 1996-2006 Decad

Considering the importance of the trend of changes in total fertility rate in demographic researches on one hand, and the significant changes in fertility in Iran during 1986-1996 and 1996-2006 decades on the other hand, the present paper has studied population factors effective in decreasing total fertility rate in Iran during the 1986-1996 and 1996-2006 decades.

There is wide usage of total fertility rate (TFR) in demographic studies, particularly in population forecasts and compiling fertility hypotheses. Among questions, which any demographer faces in preparing and compiling fertility hypotheses, are the questions that, by which factors the changes in TFR are affected? And how is it possible to identify these factors?

The total fertility rate, is the sum of age specific fertility rate multiplied by 5 (provided that the rates are for 5 years age group).

As the age specific fertility rates are decomposed into age composition of women and the level of fertility among married women, changes in total fertility rate could be decomposed into these two factors, and measure the changes in these two factors.

 

 

 Now, the question is that, how much has been the share of each factor in decreasing the total fertility rate in Iran during 1986-2006 decade? Giving an answer to this question is the major objective of the present paper. In order to reach such an objective, the Total Fertility Rate Standardization Method has been used. This method is based upon the hypothesis that, the births number decrease in communities having high levels of fertility, starts with changes in cultural, population, and social specifications and features of these communities. That is, changes in cultural, population, and social specifications and features of the communities, might have a significant influence on the age in which women enter marriage life. Because, changes in the attitude of people’s of the community on the age of marriage and establishing a marriage life will have an effect on fertility rate.

Therefore, this paper has tried to study the TFR changes within two 10 year periods, that is, 1986-1996 and 1996-2006, by utilizing the statistics and figures of  National Census of Population and Housing in 1986 ,the results of fertility- mortality survey in 1996 and Census of Population and Housing in 2006, all prepared and compiled by the Statistical Center of Iran. This study has been carried out and calculated for the whole country and separately for urban and rural areas.

The result obtained from standardizing total fertility rate shows the role of postnuptial factors (fertility level of married women) in lowering the fertility, has been more than prenuptial factors (age composition on women), and the case has been more severe during the second 10 year period than the first 10 year period.

 

Among factors effective in lowering country’s fertility level in 1986-2006

decades  implementation of family adjustment policies of the government, increase in level of education and literacy in the country, particularly among women, higher marriage age, development of living in cities, economic shock and increase in lie expenses due to economic inflation, and finally, the attitude of the people of the community on decreasing the number of children and giving importance to the quality of children training during recent years, could be mentioned.

 

 

این مقاله در دومین کنفرانس جمعیتی آسیا که در بانکوک در تاریخ ۵ تا ۸ شهریورماه سال ۱۳۹۱برگزار شد به صورت پوستر ارائه شد.

عوامل جمعیتی موثر بر کاهش میزان باروری کل در ایران دهه 65-1375

 

با توجه به كاربرد فراوان ميزان باروري كل (TFR) در مطالعات جمعيت شناسي

به ويژه در  پيش بيني هاي جمعيتي از جمله سؤالاتي كه در هنگام تهيه و تدوين

 فرضيات باروري پيش مي آيد اين است كه تغييرات مربوط به TFR تحت تأثير چه

عواملي است؟ و چگونه مي توان اين عوامل را شناسايي نمود؟

TFR، حاصل جمع ميزانهاي باروري ويژة سني ضرب درعدد 5 مي باشد و از آنجايي

كه ميزانهاي باروري ويژة سني به تركيب سني زنان (عوامل قبل از ازدواج) و سطح

 باروري زنان ازدواج كرده (عوامل بعد از ازدواج) تجزيه ميشود، تغييرات در  TFR را

مي توان به اين دو مورد نسبت داده و آنها را سنجيد.

 توضيح اينكه عوامل تأثيرگذار ديگري نيز در ميزانهاي باروري وجود دارند مانند

خوداري عمدي و غيرعمدي از زناشويي، بيماري يكي از زوجين، فاصله گذاري ميان 

 زمان ازدواج و تولد اولين فرزند، نازايي و نظايرآن كه  مي توان از آنها به عنوان عوامل

 واسطه اي نام برد.

حال اين سؤال مطرح مي شود كه سهم هريك از عوامل قبل و بعد از ازدواج در

كاهش TFR ايران در دهة 1375-1365 چه مقدار بوده است؟ پاسخ به اين سؤال

 هدف اصلي مقالة حاضر را تشكيل مي دهد. براي رسيدن به چنين هدفي از روش

 استانداردسازي ميزان باروري كل استفاده شده است. روش مذكور براين فرض

استوار است كه در جوامع داراي سطوح بالاي باروري، كاهش تعداد مواليد،

 همزمان با تغييراتي در ويژگيهاي اجتماعي و جمعيتي و فرهنگي جوامع آغاز

 مي شود. بدين ترتيب كه تغييردر ويژگيهاي اجتماعي و فرهنگي جامعه ممكن

است برسني كه زنان وارد زندگي زناشوئي مي شوند، تأثيرمعني داري داشته

 باشد. بديهي است كه چنين وضعيتي به نوبة خود مي تواند برجمعيت مادران

واقع در سنين باروري (49-15ساله) و تعداد كودكان آنان و در نتيجه بر ميزان باروري

 كل تأثير گذارد.

 

در اين مقاله سعي شده تا با استفاده از آمارهاي سرشماري عمومي نفوس و

 مسكن سال 1365،آمارگيري جاري جمعيت سال 1370 و نتايج آمارگيري از طرح

باروري- مرگ ومير سال 1375 كه همگي توسط مركز آمار ايران اجرا شده است،

تغييرات TFR  در دو دورة 5 ساله يعني 1370-1365 و  1375-1370 مورد مطالعه و

 بررسي قرارگيرد. اين بررسي براي كل كشور و هريك از نقاط شهري و روستايي به

صورت جداگانه محاسبه شده است.

نتايج حاصله نشان مي دهد كه در دورة 10 سالة 1375-1365 نقش عوامل بعد از

 ازدواج دركاهش ميزان باروري بيش از عوامل قبل از ازدواج و اين حالت در دورة 5

ساله دوم به مراتب شديدتر از دورة 5 سالة اول بوده است.

 این مقاله در اولین همایش انجمن جمعیت شناسی ایران به صورت سخنرانی ارائه شد.درضمن این مقاله دراین همایش به عنوان مقاله برتر و نگارنده آن به عنوان جمعیت شناس جوان معرفی شد.