دقیقاً مشخص نیست که نخستین سرشماری چه زمان و چگونه صورت گرفته است. اما از ديرباز تاكنون اغلب كشورها و امپراطوري هاي جهان به منظور برنامه ريزي و اداره سرزمين خود جمعيت را شمارش مي كردند.
از اولين سرشماريهاي نفوس به روش جديد ميتوان از سرشماري سوئد در سال 1749 ، نروژ و دانمارك در سال1769، آمريكا در 1790 و فرانسه و انگلستان در سال 1801، نام برد.
گفته شده تا آغاز قرن بيستم كمتر از بيست درصد جمعيت دنيا سرشماري شده بود، اما در سال 1950 تقريباً 80 درصد از جمعيت دنيا مورد شمارش قرار گرفت.
براساس گزارش سالنامه آمار جمعيت سازمان ملل متحد تا سال 1975، 190 كشور جهان سرشماري عمومي نفوس انجام دادهاند و بيش از 50 درصد اقلام مورد پرسش سرشماري كشورها براساس توصيههاي سازمان ملل متحد بوده و قابليت مقايسه بينالمللي دارد.
در سال 1853 در نخستين كنگره بينالمللي آمارشناسان در بروكسل قطعنامهاي تصويب شد كه در آن كشورهاي جهان و دولتها به سرشماريهاي عمومي نفوس در فاصله هر ده سال يكبار ترغيب شدند. اين كنگره اصول نخستين سرشماريهاي امروزي را تدوين نمود كه با پيگيريهاي ادارهي آمار سازمان ملل متحد و باتجربه كشورهاي جهان به تدريج اصلاح و تكميل شد.
سازمان ملل همچنان در توصيههاي دور 2010 اجراي سرشماري را در فاصله زماني مشخص و حتيالمقدور ده سال يك بار پيشنهاد ميكند ولي برخي كشورها به دليل تغييرات سريع جمعيتي و ضرورت دسترسي به اطلاعات در فاصله زماني كوتاهتر، اقدام به انجام سرشماري در ميانه دهه مينمايند.
امروزه سرشماری نفوس با هدف شمارش جمعیت و شناخت ويژگي هاي جمعيت شمارش شده تقریباً در تمام کشورهای جهان در فواصل زماني منظم 10 يا 5 سال یک بار انجام میگیرد.
مهمترين دلايل انجام سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن به شرح زير است:
- تعيين جمعيت کشور و ويژگي هاي آن در سطوح مختلف جغرافيايي به منظور برنامه ريزي و سياستگزاري در سطوح خرد و كلان جغرافيايي. بديهي است به منظور هرگونه برنامهريزي اقتصادي - اجتماعي، توزيع عادلانه منابع، خدمات و كالاهاي مصرفي و ساير امكانات بين استانها و مناطق، آمار و اطلاعات حاصل از سرشماري نفوس، كارايي فراوان خواهد داشت. علاوه براين توزيع مشاغل و فعاليتهاي اقتصادي برحسب تقسيمات كشوري و مناطق مختلف جغرافيايي جهت برنامهريزيهاي مربوط به سياستهاي اشتغال و بيكاري قابل حصول است. در برنامهريزيهاي سياسي مانند انتخابات محلي، ايجاد انجمنها و شوراهاي اسلامي، انتخابات دورهاي و ميان دورهاي نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، انتخابات رياست جمهوري، تقسيمات كشوري و تفكيك و تعيين محدوده روستاها، دهستانها، بخشها، شهرستانها و استانها، كاربرد داشته و بدون ايجاد آمار و اطلاعاتي كه توسط سرشماري نفوس توليد ميشود امكانپذير نخواهد بود. براي برنامهريزي، توزيع عادلانه منابع، خدمات و كالاهاي مصرفي و ساير امكانات و وسايل بين استانها و مناطق، آمار و اطلاعات حاصل از سرشماري نفوس، كارائي فراوان خواهد داشت. براي شناسايي اوضاع اجتماعي، بعضي از ويژگيهاي نفوس كه از سرشماري به دست ميآيد، مانند وضع سواد و تحصيلات، براي توسعه و ارائه خدمات آموزشي، بسيار مفيد ميباشد. در سرشماري نفوس كليه مكانها، مانند: خانههاي مسكوني، آلونكها، زاغهها و انواع ديگر اقامتگاهها، كارگاههاي اقتصادي، مانند: كارخانهها، مغازهها، مدارس، بيمارستانها، مؤسسات فرهنگي مثل موزهها و بناهاي تاريخي و مؤسسات مذهبي مثل مساجد، امامزادهها و انواع ديگر مكانها در هريك از تقسيمات كشوري و منطقهي جغرافيايي فهرست ميشوند و به همين جهت ميتواند توليد آمار و اطلاعات لازم در اين زمينهها را فراهم نمايد.
- محاسبه شاخصهاي متعدد اجتماعي و جمعيتي. بسياري از شاخص هاي مختلف اجتماعي، جمعيتي، اقتصادي، فرهنگي، آموزشي، بهداشتي و ... با استفاده از نتايج سرشماريهاي عمومي نفوس و مسكن قابل محاسبه است.
- برآورد و پيش بيني جمعيت در فواصل زماني بين سرشماري ها و نيز آينده نگري جمعيت. آمارهاي اختصاصي و پايهاي جمعيت، مانند شاخصها و ميزانهاي مرگ و مير، ولادت و باروري، مهاجرت و جابهجائيهاي جمعيت از طريق تحليل آمارهاي سرشماري نفوس به دست ميآيد. برآوردها و پيشبينيهاي جمعيتي كه جهت برنامهريزيهاي درازمدت توسعه و عمران كشور ضروري است نيز به كمك آمار و اطلاعات سرشماري نفوس ميسر ميشود. بنابراين نخستين ابزار و وسيله در برنامهريزيهاي اجتماعي– اقتصادي كشور كه توسط نهادهاي برنامهريزي و تصميمگيريهاي مسئولان كشور انجام ميگيرد، آمار و اطلاعات توليد شده در سرشماريهاي نفوس ميباشد.
- هدايت و تحليل نمونه گيري بعد از سرشماري (P.E.S)، از ديگر فوايد سرشماري نفوس، فراهم ساختن چارچوب آماري لازم براي آمارگيريهاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و… است كه نمونه آن خانوار يا مكان خواهد بود. زيرا تنها براساس سرشماري نفوس است كه فهرست كاملي از تمام مكانها (اعم از مسكوني يا غير آن) و خانوارهاي كشور ايجاد ميشود. اين فهرست ميتواند توسط سازمانها و مؤسساتي كه براي آمارگيريهاي نمونهاي نياز به چارچوب و انجام محاسبات نمونهگيري و برآورد صفات مختلف دارند مورد استفاده قرار گيرد. از سوي ديگر نقشههاي شهري يا روستايي كه در سرشماري نفوس به دست ميآيد براي تمام سرشماريهاي ديگر كشور يكي از ابزار بسيار مفيد است.
- ايجاد نمونه اي اصلي از نواحي سرشماري
- اجراي پيمايش هاي اجتماعي و جمعيتي در فاصله بين دو سرشماري
- استفاده از نتايج سرشماري براي ارزيابي ديگر داده هاي ثبتي نظير جمعيت و سيستم ثبتي
- آمادگي براي انجام سرشماري بعدي.
- شناخت انواع جمعيتها و خانوارهاي مهاجر به ايران مانند افاغنه و معاودين عراقي و ساير مليتها نيز براساس آمار و اطلاعات سرشماري نفوس امكانپذير ميشود.
