نگاهي به ساختار سني جمعيت ايران: گذشته، حال و آينده
1-مقدمه
امروزه ساختار سني و جنسی جمعيت از اهميت كمي و كيفي بسياري برخوردار است و از مشغله­هاي ذهني دست اندركاران امور اجرايي در تمام ممالك دنيا محسوب مي­شود. برای داشتن تصویری کلی از ساخت جمعیت، می­توان جمعيت را در سه گروه عمده­ی سنی زیر بررسی کرد:جمعیت کمتر از 0-14 سالجمعیت 15-64 سالجمعیت 65 سال و بیشتر
براساس سه طبقه بندی فوق، جمعیت شناسان به مطالعه و بررسی جوامع مختلف از نظر جوانی، سالمندی و سالخوردگی جمعیت پرداخته­اند.
2- جوانی جمعیت
برای محاسبه جوانی جمعیت کشورها از تست ورتهایم ( (Wertheimاستفاده مي­شود. اين تست براي نخستين بار توسط جامعه­شناس و جمعیت­شناس معروف هلندی، پس از مطالعاتی که در سرزمین اندونزی و تعدادی از کشورهای توسعه نیافته و صنعتی به عمل آورد ارائه شد. ورتهايم به این نتیجه رسيد که در بیشتر کشورهای توسعه نیافته نسبت افراد در گروه سنی کمتر از 15 سال به کل جمعیت حدود 40 درصد یا بیشتر از آن بوده است (دوکاسترو ،1346).  از آن پس این شاخص تحت عنوان "تست ورتهایم" معروف شده است. در این شاخص چنانچه 40 درصد و بیشتر از جمعیت یک کشور را جمعیت کمتر از 15 سال تشکیل دهد، جمعیت آن کشور به عنوان جمعیت جوان تلقی می­شود. 
جدول 1- جواني جمعيت ايران بر اساس تست ورتهايم: 95-1335
شرح
1335
1345
1355
1365
1375
1385
1390
1395
كل
2/42
1/46
5/44
5/45
5/39
1/25
4/23
 0/24
شهري
2/40
1/44
0/41
8/42
6/37
7/23
3/22
0/23
روستايي
1/43
4/47
7/47
5/48
6/42
0/28
1/26
9/26
منبع: نتايج سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن: 1335-1395
براساس تست ورتهایم جمعيت ايران تا سال 1365 جوان بوده است اما از سال 1375 به بعد مرحله جواني را پشت سر گذاشته و در سال­هاي بعد از سهم جمعیت جوان کاسته شده است. در سال 1395 سهم جمعيت جوان 24 درصد بوده است. روندي كه با تغييرات رشد طبيعي جمعيت كشور سازگاري دارد.
3- جمعیت میانسال یا جمعیت فعال
در سطح بین المللی سن قانونی ورود به بازار کار سن 15 سالگی و بیشتر و سن بازنشستگی نیز 65 سالگی می­باشد. لذا در مطالعات جمعیتی سنین 15 تا 64 سالگی به عنوان سنین فعالیت در نظر گرفته می­شود و بسیاری از شاخص­های مربوط به نیروی کار در این محدوده سنی بررسی و محاسبه می­شود. در تعریف جمعیت فعال آمده است "جمعیت فعال گروهی از جمعیت را دربر می­گیرد که در سنین فعالیت و کار قرار دارند و می­توانند به تولید کالا و خدمات اقتصادی و اجتماعی بپردازند".
جدول 2- جمعيت فعال (15-64 ساله)  ايران: 95-1335
شرح
1335
1345
1355
1365
1375
1385
1390
1395
كل
53/8
50/0
52/0
51/5
52/6
69/7
70/9
9/69
شهري
2/56
4/52
7/55
2/54
58/4
71/5
72/3
2/71
روستايي
7/52
48/5
48/6
3/48
6/52
65/9
4/67
3/66
منبع: نتايج سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن: 1335-1395
روند تغييرات نسبت جمعيت 15 تا 64 ساله نيز در فاصله­ي سال­هاي مورد بحث از آهنگ يكنواختي برخوردار نبوده است. اما آنچه قابل ملاحظه است افزايش اين گروه سني در فاصله­ي سال­هاي 1335 (8/53) تا 1395 (9/69) مي­باشد. از جمله دلايل افزايش جمعيت در اين گروه سني افزايش جمعيت مواليد دهه 55-1365 مي­باشد كه حجم جمعيت واقع در سنين كار و فعاليت را در سال­هاي اخير افزايش داده است. بديهي است از جمله ويژگي­هاي مربوط به جمعيت ايران افزايش جمعيت بالقوه فعال است و درصورت بهره برداري مناسب و بهينه از اين ظرفيت مي­توان به سرعت توسعه­ي اقتصادي كشور افزود. اهمیت این موضوع درحدی است که برخی از صاحبنظران علوم اجتماعی سال­هایی را  که برخی از کشورها با حجم زیادی از جمعیت واقع در سن فعالیت روبرو می­شوند به عنوان "پنجره­ی جمعيتي فرصت­ها"[2] نامیده­اند. پنجره جمعيتي دوره­اي است كه كمتر از يك سوم جمعيت خارج از سنين فعاليت (زير 15 سال و 65 سال و بيشتر) و بيشتر از دو سوم جمعيت در سنين فعاليت (15-64 ساله) باشند (سرايي، 1388: 37). در این زمان می­توان با برنامه­ریزی مناسب و استفاده­ی بهینه از نیروی انسانی موجود به سوی توسعه و شکوفایی اقتصادی گام برداشت.
4-جمعیت سالمند و سالخورده
در مطالعات جمعيت شناختي، سالمندي جمعيت به اين معناست كه نسبت افراد سالخورده به كل جمعيت در حال افزايش باشد. به عبارت دقيق­تر، جمعيت رو به سوي سالمندي، جمعيتي است كه بين 7 تا 14 درصد آن جمعيت را گروه­هاي سني 65 ساله و بيشتر تشكيل دهند. اين نسبت در جامعه­ي سالمند بين 14 تا 20 درصد و در جامعه سالخورده 20 درصد و بيشتر مي­باشد.
      توضيح اينكه هرگاه ميزان مرگ و مير به حداقل خود برسد و ميزان مواليد هم كاهش يابد، جمعيت سالمندان افزايش مي­يابد.
جدول 2- جمعيت سالمند (65 ساله و بيشتر)  ايران: 95-1335
شرح
1335
1345
1355
1365
1375
1385
1390
1395
كل
4/0
3/9
3/5
3/0
4/9
5/2
5/7
1/6
شهري
3/5
3/5
3/3
3/0
4/0
4/8
5/4
5/8
روستايي
4/2
4/1
3/7
3/1
4/9
6/1
6/5
6/8
منبع: نتايج سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن: 1335-1395
براساس نتایج سرشماري سال 1335 جمعيت  65 ساله و بیشتر 0/4 درصد از جمعيت كل کشور را تشكيل مي‌دادند. سهم اين جمعيت در سال 1395 برابر آن 1/6 درصد از كل جمعيت كشور بوده است. از آنجایی که روند افزایش جمعیت سالمند در سال‌هاي آتي شدت خواهد گرفت لذا آمادگي براي تأمين نيازهاي افراد سالمند كه جمعيت آن‌ها در سال‌‌هاي آتي رو به افزايش خواهد بود ضروري است. بديهي است كه گسترش و بهبود خدمات انواع بيمه‌هاي تأمين اجتماعي و برنامه‌ريزي در خصوص رفع نيازهاي اقتصادي، اجتماعي و بهداشت جسمي و رواني افراد سالمند از اهميت به‌سزايي برخوردار مي‌باشد.
در دهه­هاي آتي با افزايش سن متولدين دهه 60 و ورود به سنين 65 و سال و بيشتر سهم جمعيت سالمند افزايش خواهند يافت و در مقابل از سهم جمعيت فعال 15-64 ساله كاسته خواهد شد. به اين ترتيب پنجره جمعيتي فرصت­ها بسته مي­شود. سهم جمعيت كمتر از 15 سال نيز تحت تاثير رفتارهاي باروري جامعه قرار خواهد گرفت و انتظار نمي رود كه نسل جديد الگوي باروري نسل­هاي پيشين را تكرار نمايند و سهم اين گروه سني همچنان كمتر از 40 درصد باقي خواهند ماند.
5-جمع بندي و نتيجه گيري
تغييرات به وجود آمده در ساختمان سني جمعيت ايران در دهه­هاي اخير در اثر انتقال جمعيتي حادث شده است. به اين ترتيب كه ايران دوره زماني كه در آن ميزان­هاي مواليد و مرگ مير بالايي بود را سپري نموده و به دوره زماني رسيده كه ميزان هاي پايين مرگ و مير و مواليد را تجربه مي­نمايد. در رهگذر اين تغيير جمعيتي ساختمان سني جمعيت تغييراتي را تجربه نموده است كه از جمله آنها سپري شدن دوره تورم جواني جمعيت است و ورود به دوره پنجره جمعيتي  فرصت­هاست (از اواسط دهه 1380). دوره اي كه حدود دو سوم جمعيت ايران در سنين كار و فعاليت قرار دارند. نكته مهمي كه مي­بايست به آن توجه نمود پنجره جمعيتي ايران فقط تا چندين دهه ديگر باز خواهد ماند و سپس بسته خواهد شد. بنابراين ايران هنوز چند دهه ديگر فرصت استفاده از اين پنجره را دارد تا بتواند به سوي توسعه اجتماعي اقتصادي گام بردارد.  تجربه كشورهاي توسعه يافته امروزي نشان مي­دهد زماني كه جمعيت اين كشورها با چنين موهبت جمعيتي برخورد نمود توانست با برنامه­ريزي مناسب از آن به بهترين نحو بهره برداري نموده و اكنون به قطب­هاي بزرگ اقتصادي دنيا تبديل شوند.

نمودار1- جمعيت ايران در سه گروه عمده سني، سال­هاي 1335 تا 1425
 
 
 
منابع:سرايي، حسن (1388). روش هاي مقدماتي تحليل توزيع و تركيب جمعيت، تهران: دانشگاه علامه طباطبايي. چاپ سومژوزئه دوکاسترو (1346) " انسان گرسنه"، ترجمه منیزجزنی (مهران)، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.مركز آمار ايران، نتايج تفصيلي سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن 1335 تا 1395.
 
دانشجو دكترا جمعيت شناسي. رييس گروه آمارهاي جمعيت و سلامت، مركز آمار ايران[1]
[2] Windows of  Opportunity