توسعه و پيشرفت، آرماني است كه همواره مورد توجه كشورهاي مختلف بوده است.
براي دستيابي به توسعه نياز به برنامهريزي است. با در اختيار داشتن آمار و اطلاعات
صحيح، دولت ميتواند نيازهاي جامعه را به درستي تشخيص دهد و سپس برنامههاي
توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي را بر اساس نيازهاي واقعي تنظيم كند.
دادههاي مربوط به جمعيت و ويژگيهاي اقتصادي و اجتمــاعي آن، مجموعهاي از
اطلاعات ضروري است كه در برنامهريزيهاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي
به كار ميرود. دستيابي به اينگونه اطلاعات از راه انجام سرشماريهاي جمعيت
ميسر ميشود. در اين سرشماريها، جمعيت بهعنوان محور و هدف توسعه، از ابعاد
مختلف مورد توجه قرار ميگيرد و اطلاعات تفصيلي با ارزشي گردآوري ميشود.
اولين تلاش براي سرشماري در ايران، در سال 1318 صورت گرفت كه به دليل
وقايع سال 1320، با سرشماري از 35 شهر عملاً ناتمام ماند. نخستين سرشماري
عمومي نفوس در ايران در آبان ماه سال 1335 اجرا شد. سرشماريهاي بعدي هر
ده سال يك بار، يعني به ترتيب، در آبان ماه سالهاي 1345، 1355، 1365، 1375 و 1385
صورت گرفت. يك استثنا در دوره ده ساله انجام سرشماريها وجود دارد كه مربوط به
سرشماري عمومي نفوس سال 1370 است. دليل اين امر، تغييرات وسيع جمعيتي
در پنج ساله ی1365 تا 1370 بود كه با پايان يافتن جنگ تحميلي صورت گرفت و بنابراين،
چارچوبهاي آماري ساخته شده از سرشماري سال 1365 را بياعتبار نمود.
بررسيهاي انجام شده نشان ميدهد در كشورهاي كانادا، ژاپن، استراليا، نيوزلند، فنلاند،
كره جنوبي، كريباتي، جزاير كوك، پالائو و ساموا هر پنج سال يك بار سرشماري جمعيت
انجام ميشود و در كشورهاي مكزيك (2005)، تركيه (1990)، سوئد (1985) و جزاير
فالكلند به طور موردي برحسب نياز كشورها در ميانه دوره، يك يا دو سرشماري انجام
شده است. همچنين در هنگكنگ و ماكائو هر پنج سال يك بار سرشماري براي كسري
از خانوارها اجرا ميشود. دلايل مهم عنوان شده در اين كشورها براي كم كردن فاصله
سرشماري تغيير ساختار سني جمعيت، جواني و سالخوردگي جمعيت، تعيين سطح
توسعهيافتگي و دسترسي به شاخصهاي كليدي، تغيير الگوي باروري، تحول
شاخصهاي توسعه می باشد.
ايران يكي از كشورهاي در حال توسعه است و از خصوصيات كشورهاي درحال
توسعه، درحال گذار بودن است. دلايل عمدهي لزوم سرشماري پنج ساله در ايران
را ميتوان به شرح ذيل برشمرد:
1- تحولات جمعيتي : از جمله عوامل تاثیرگذار بر تحولات جمعیتی، تعداد موالید، مرگ و میر، ازدواج، ساخت سنی و جنسی جمعیت، میزان های باروری و مهاجرت می باشد. بررسی تغییرات عوامل مذکور در دوره های 10 یا 5 ساله تا سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 تغییرات قابل ملاحظه ای را نشان ميدهد. این تغییرات روند رشد جمعیت کشور را به گونهاي متحول می سازد که نميتوان مدل رشد جمعيتي براي يك دورهي ده ساله براي آن پردازش نمود. بنابراين لازم است با استفاده از اطلاعات جمعيتي در يك دوره زماني كوتاهتر اقدام به پردازش مدل نمود.
2- دقت برآوردهاي جمعيتي : باتوجه به لزوم انجام پيشبينيهاي جمعيتي براي استفاده در موارد گوناگون از جمله دقت در تعميم نتايج آمارگيريهاي نمونهاي، آمايش جمعيت، انتخابات مجلس و يا رياست جمهوري و ... انجام سرشماري در فواصل زماني كوتاهتر و دستيابي به اطلاعات جمعيتي بهنگام، دقت در پيشبينيهاي جمعيتي را افزايش ميدهد و ميتوان از نتايج پيشبينيها با اطمينان بيشتر استفاده نمود.
3- تعيين جمعيت تقسيمات كشوري جديد : تغييرات تقسيمات كشوري يكي از عوامل عمدهاي است كه لزوم كوتاه شدن فاصله سرشماري را نشان ميدهد. تعداد شهرهاي كشور از 889 شهر در سال 1380 به 1012 شهر در سال 1385 افزايش يافته است و يا تعداد شهرستانهاي كشور از 299 به 336 شهرستان تبديل شده است. از طرف ديگر تعداد آباديهاي داراي سكنه كشور در سال 1375، 68122 آبادي بوده است كه تا سال 1385 به 63904 آبادي كاهش يافته است. بديهي است تبديل روستا به شهر يا تشكيل شهرستانهاي جديد عاملی است كه موجب تغييرات عمدهي جمعيتي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي در شهر يا شهرستانهاي جديد ميشود.
4- نياز به واحد مسكوني : آمار نشان ميدهد تعداد صدور پروانه ساختمانی در نقاط شهری کشور از 154254 مورد در سال 1380 به 211813 مورد در سال 1385 افزایش یافته است. در فاصله سال های 1385-1380 بالغ بر یک میلیون پروانه ساختمانی صادر شده است. با توجه به اینکه کشور در حال گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن می باشد، به گونه ای که این وضعیت باعث شده تا تعداد خانوارهای هسته ای در مقابل خانوارهای گسترده در حال افزایش باشد، انتظار می رود در سال های بعد از 1385 با تغییرات بیشتری رو به رو باشیم. بنابراین به منظور هرگونه سياست گذاري و سرمايه گذاري در امر مسكن، دسترسی به اطلاعات جدید و بهنگام لازم و اجتناب ناپذير مي باشد.
5- فارغ التحصیلان آموزش عالی : تعداد فارغ التحصیلان دانشگاهی از 127117 نفر در سال 1380 به 130504 نفر در سال 1385 افزایش یافته است. به عبارتی در این دوره حدود 2 میلیون نفر فارغ التحصیل دانشگاهی داشتیم که اگر سرشماری 1385 انجام نمی شد از اطلاعات آنها کاملا بی اطلاع می ماندیم. به ویژه که این گروه از جمعیت از اهمیت به سزایی در برنامه ریزی برای فعالیت و اشتغال برخوردار می باشند. گرچه این وضعیت ناشی از جوانی ساختار جمعیت و افزایش ظرفیت دانشگاه های کشور است لیکن، بررسی این آمار از دیدگاه جنسیتی نکات جالبی را نشان می دهد. به این ترتیب که مقايسه زنان فارغ التحصيل در دوره هاي عالي درسال 1380 و 1385 نشان دهنده افزايش حضور زنان در سطوح مختلف آموزش عالی در چند سال اخیر می باشد. به بیانی دیگر تعداد زنان فارغ التحصیل دانشگاهی در فاصله سال های مذکور 2/1 برابر و تعداد مردان فارغ التحصیل دانشگاهی 9/0 برابر شده است. بدیهی است که چنین تغییراتی در سیاستگذاری ها و برنامه ریزی ها در آموزش و اشتغال بسیار مهم می باشد.
6- ارزيابي برنامههاي 5 سالهي توسعهي اقتصادي اجتماعي كشور : با توجه به اين كه برنامههاي توسعهي كشور به صورت 5 ساله تهيه ميشوند براي ارزيابي عملكرد هر برنامه و ارزيابي ميزان پيشرفت اهداف كمي آن طي سالهايي كه برنامه در دست اجراست و همچنين براي هدفگذاري بهتر، اجراي يك سرشماري در هر برنامهي 5 ساله مطلوب به نظر ميرسد. بررسيها نشان ميدهد مراحل نهايي تهيهي برنامهي 5 ساله چهارم در سال 1383 انجام شد در حالي كه براي ارزيابي برنامهي سوم و هدفگذاري در برنامهي چهارم در بسياري از موارد به نتايج آخرين سرشماري كه در سال 1375 انجام شده بود. بديهي است داشتن آمار و اطلاعات بهنگام تأثير مستقيم و مطلوب در برنامهريزيهاي توسعه دارد.
خلاصه این که نتايج مطالعات جمعيت شناختي كه عمدتا از سرشماری های عمومی نفوس و مسکن و آمارهاي جمعيتي حاصل مي شوند، زيربناي برنامه ريزي ها و سياستگذاري هاي خرد و كلان هر سرزميني به شمار مي آيند. به عنوان مثال براي تأسيس مدرسه و مراكز آموزشي، داشتن آمار دقيق درمورد جمعيت در سن تحصيل به تفكيك سن و جنس، براي ايجاد فرصت هاي شغلي داشتن آمار صحيح از جمعيت به ويژه جمعيت جوان و تحصيل كرده به تفكيك سن و جنس، براي توليد انواع مختلف محصولات كشاورزي، داشتن آمار صحيح از جمعيت و جمعيت مصرف كننده، براي ايجاد اماكن فرهنگي، ورزشي، آموزشي و بهداشتي دسترسي به آمار دقيق جمعيت به تفكيك سن و جنس، براي سياست گذاري و سرمايه گذاري در امر مسكن داشتن اطلاعات در خصوص جمعيت و بعد خانوار و .... لازم و اجتناب ناپذير مي باشد. بديهي است كه برنامه ريزي و سياستگذاري بدون توجه به آمارهاي جمعيتي جدید و به روز مي تواند صدمات جبران ناپذيري را به سرمايه و ثروت ملي وارد نمايد.