اهميت و ضرورت اجراي سرشماري عمومي نفوس و مسكن

    در بيشتر كشورهاي دنيا روش جايگزيني به جاي سرشماري جمعيت براي جمع­آوري داده‌هاي اجتماعي و اقتصادي وجود ندارد. سياستگزاران و برنامه­ريزان ملي، استاني و محلي نيازمند اطلاعات حاصل از سرشماري هستند. علاوه بر آن هم در سطح استاني و هم محلي، دولت نيازمند بكارگيري داده‌هاي سرشماري جهت تخصيص بودجه و برنامه‌ريزي براي نيروي انساني است. طرح‌هاي آمارگيري دوره‌اي كه با اهداف ويژه، طراحي و در كشور اجرا مي‌شود، نيازمند يك چارچوب آماري است كه اين چارچوب از طريق اجراي سرشماري‌ها فراهم مي‌شود. نتايج اين طرح‌هاي آمارگيري شاخص‌هاي اجتماعي و اقتصادي مهمي را براي برنامه‌ريزي­هاي كوتاه مدت و ميان مدت در اختيار مسؤلان و برنامه‌ريزان كشور قرار مي‌دهد و امكان بررسي نتيجه‌ي برنامه‌ريزي‌ها و سياست‌هاي بكارگرفته شده در زمينه‌هاي اقتصادي، اجتماعي را فراهم مي‌كند.

اطلاعات حاصل از سرشماري يكي از عمده‌ترين منابع اطلاعاتي در تمام كشورهاي دنيا محسوب مي‌شود و در اغلب كشورهاي دنيا اين اطلاعات از طريق مصاحبه‌ي حضوري با خانوار جمع­آوري مي‌شود. در  اكثر كشورهاي آسيايي  روش چهره به چهره با پاسخگو تنها روشي است كه براي جمع‌آوري اطلاعات استفاده مي‌شود و در برخي كشورهاي اروپايي و آمريكاي شمالي ممكن است از چندين روش براي جمع‌آوري اطلاعات استفاده كنند، به طور مثال كشورهاي آمريكاي شمالي از چند روش‌ مصاحبه‌ي حضوري، پستي و  اينترنتي استفاده مي‌كنند، كه البته در سرشماري سال 2000  كشورهاي مذكور فقط 07/0 درصد پرسشنامه‌ها را از طريق اينترنتي سرشماري كردند و براي سرشماري 2010 به دليل عدم امنيت اطلاعات، تصميم به حذف آن روش گرفتند. همچنين در روش پستي 70 درصد خانوارها از اين طريق سرشماري شده­اند.  كشورهاي اسكانديناوي به دليل تعداد كم جمعيت كشور به طور عمده از منابع ثبتي براي جمع آوري اطلاعات سرشماري استفاده مي‌نمايند. اطلاعات سرشماري‌هاي عمومي نفوس و مسكن در ايران از طريق مصاحبه حضوري جمع‌آوري مي‌شود. 

 تاريخچه سرشماري در جهان و ايران

سوابق تاريخي نشان مي‌دهد كه در حدود 2500، 3000 و 3800 سال قبل از ميلاد به ترتيب در كشورهاي بابل، چين و مصر سرشماري صورت مي‌گرفته است. همچنين در قرون اول و دوم ميلادي اجراي سرشماري در قسمتي ار خاك چين گزارش شده است.

در يونان و رم باستان نيز سرشماري‌هاي جمعيتي متعددي به عمل آمده است كه از طريق آن‌ها، اطلاعات مربوط به خصوصيات اجتماعي – اقتصادي مردم جمع‌آوري شده است. نخستين سرشماري درايران به زمان هخامنشيان مي­رسد كه مربوط به سرشماري قواي نظامي مي­شد. اوايل قرن هجدهم ميلادي در اروپا سرشماري‌هايي صورت گرفته كه البته به صورت علمي نبوده و در مقياس محدود انجام شده است.

اولين سرشماري جمعيت به صورت نوين در جهان در سال 1749 در كشور سوئد صورت گرفته و پس از آن ديگر كشورها نسبت به شمارش افراد جامعه خود اقدام نموده‌اند.

براساس گزارش سالنامه آمار جمعيت سازمان ملل متحد تا سال 1975، 190 كشور جهان سرشماري عمومي نفوس انجام داده‌اند و بيش از 50 درصد اقلام مورد پرسش سرشماري كشورها براساس توصيه‌هاي سازمان ملل متحد بوده و قابليت مقايسه بين‌المللي دارد.

در سال 1853 در نخستين كنگره بين‌المللي آمارشناسان در بروكسل قطعنامه‌اي تصويب شد كه در آن، كشورهاي جهان و دولت‌ها به سرشماري‌هاي عمومي نفوس در فاصله هر ده سال يك بار ترغيب شدند. اين كنگره اصول نخستين سرشماري‌هاي امروزي را تدوين نمود كه با پي‌گيري‌هاي اداره‌ي آمار سازمان ملل متحد و باتجربه كشورهاي جهان به تدريج اصلاح و تكميل شد.

سازمان ملل همچنان در توصيه‌هاي دور 2010  اجراي سرشماري را در فاصله زماني مشخص و حتي‌المقدور ده سال يك بار پيشنهاد مي‌كند ولي برخي كشورها به دليل تغييرات سريع جمعيتي و ضرورت دسترسي به اطلاعات در فاصله زماني كوتاه‌تر، اقدام به انجام سرشماري در ميانه دهه مي‌نمايند.

سابقه سرشماری در ایران به 142سال قبل (1242هجری شمسی)، در زمان حکومت ناصرالدین شاه قاجار می‌رسد که در آن، جمعیت بعضی از شهرهای کشور شمارش شدند. 23 سال بعد یعنی در سال 1267 هجری شمسی، سرشماری دیگری در شهر تهران به‌عمل آمد و نشان داد که جمعیت شهر به 200 هزار نفر بالغ شده است. در سالنامه‌ای که در سال 1249 هجری شمسی توسط محمدحسن صنیع‌الدوله تهیه شد، جمعیت ایران در عهد  ناصری 5/11 میلیون نفر برآورد گردید.

اولين تلاش براي سرشماري در ايران به روش نوین و علمی، در سال 1318 صورت گرفت كه به دليل وقايع سال 1320، با سرشماري از 35 شهر عملاً ناتمام ماند.

با تصويب قانون آمار و سرشماري در پانزدهم اسفند سال 1334 توسط مجلس شوراي ملي وقت، مقرر شد كه در سال 1335، اداره‌ي كل آمار عمومي تاسيس و در همان سال، سرشماري عمومي نفوس و مسكن اجرا شود. به اين ترتيب در سال 1335 اداره‌ي كل آمار عمومي تشكيل و سرشماري كه مقدمات آن از قبل تهيه شده و در چند نقطه‌ي كشور نيز به آزمايش گذاشته شده بود از دهم آبان ماه تا 25 آبان همان سال به مرحله‌ي اجرا گذاشته شد.

در سال 1345 اولین سرشماری عمومی نفوس و مسکن یک سال پس از تاسیس مرکز آمار ایران و سرشماری‌های بعدی به ترتیب در سال‌های 1355، 1365، 1375 و سال 1385 اجرا شد. البته يك استثنا در دوره ده ساله انجام سرشماريا وجود دارد كه مربوط به سرشماري جاری جمعیت سال 1370 است. دليل اين امر، تغييرات وسيع جمعيتي در دوره‌ي پنج‌ساله 1365 تا 1370 بود كه با پايان يافتن جنگ تحميلي صورت گرفت و بنابراين، چارچوب‌ آماري مطلوب‌تري نسبت به چارچوب سرشماري سال 1365 را فراهم  نمود.

علاوه بر این پس از اتمام سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385، به دليل تحولات سريع جمعيت و تغيير الگوي ساخت وساز مسكن و نيز تغيير تقسيمات جغرافيايي وسيع در سطح كشور، بر اساس مصوبه شماره 26581/ت 537147 مورخ 86/2/24 هيات دولت، مقرر شد در سال 1390 نيز سرشماري عمومي نفوس و مسكن اجرا شود.

 مشاركت رسانه­ها:

سرشماري يك فعاليت جمعي عظيم است كه بدون كمك مردم و بدون همكاري صادقانه آنان هرگز به انجام نخواهد رسيد. رسانه به ويژه صدا و سيما وظيفه خطيري در ارتقاء آگاهي مردم و جلب مشاركت آنان در اين فعاليت گسترده به عهده دارد. رسانه­ به عنوان ابزاري كه مي­تواند سواد آماري مردم و  فرهنگ آماري كشور را بالا برد بايد فضاي با نشاطي براي همكاري مردم ايجاد نمايد و اطلاعات آنان را نسبت به نتايج سرشماري­ها افزايش دهد.