روند شهرنشيني در ايران

 

شهر و شهرنشینی دارای تاریخچه­ای بسیار قدیمی است و بیش از پنج هزار سال قدمت دارد. تا سال 1900 میلادی از هر 8 نفر، فقط یکی در مناطق شهری زندگی می­کرد. اما در حال حاضر نیمی از جمعیت جهان شهرنشین (54 درصد) می­باشند. در سطح جهاني تا سال۲۰5۰ از هر ۱۰ نفر 7 جمعيت نفر ساكن شهرها خواهند شد. يعنى از مجموع 5/9 ميليارد جمعيت جهان در سال2050 ميلادي، بيش از 3/6 ميليارد نفر ساكن شهرها خواهند شد. درحالى كه اكنون جمعيت شهرها بيش از  9/3 ميليارد نفر است.

به علت توسعه صنعت در كشورهاى غربى افزايش جمعيت شهرهاى آنها قابل توجيه است اما مهاجرت از روستا به شهر در كشورهاى در حال توسعه يكى از چالش­هاى موجود این کشورها محسوب مى­شود.

 

براساس مطالعه­ای كه توسط يكى از مراكز پژوهشى فرانسه انجام شد تأكيد شد كه گرايش به سكونت در شهرهاى قاره آفريقا و آسيا روز به روز درحال افزايش است و تا سال۲۰۳۰ بزرگترين شهرهاى جهان از آن آسيا و آفريقا خواهدبود.(شكورپور، 1386)

ایران نيز دارای سابقه­ای دیرین در تاریخ شهرنشینی است. سابقه­ی سرشماری عمومی نفوس و مسكن در ایران مربوط به سال‌های 1335، 1345، 1355، 1365، 1375، 1385 و 1390 می­شود. بنابراين اولين آمار رسمي از تعداد جمعيت شهري مربوط به سال 1335 مي­شود. لذا در اين مختصر روند شهر نشيني در كشور از سال 1335 تا 1390 بررسي  مي­شود.

 

داده­هاي سرشماري­هاي عمومي نفوس و مسكن نشان مي­دهد، در نيم قرن اخير روند شهرنشيني در ايران سير صعودي داشته است. در سال 1390 جمعیت شهری ایران از مرز دو سوم کل جمعیت کشور فراتر رفت. انتظار مي­رود روند شهرنشيني در ايران همچنان به سير صعودي خود ادامه داده و در سال 1430 به حدود 85 درصد برسد.

به نظر مي­رسد در صورت اجراي سياست­هاي افزايشي جمعيت، تمركز جمعيت در مناطق شهري پرجمعيت به ويژه تهران و ساير كلان شهرها بيش از پيش خواهد شد. بديهي است رشد سریع جمعیت شهری به ويژه در كلان شهرها به همراه عدم برنامه­ريزي و فراهم نمودن زيرساخت­هاي لازم، سبب آسیب­های جدي و متعدد اقتصادی و اجتماعی در مناطق شهري خواهد شد. بنابراين مناسب است اكثر برنامه­ريزي­هاي کلان کشور با هدف جلوگيري از رشد بي­رويه كلان شهرها از جمله شهر تهران صورت پذيرد.

 

متن كامل اين مقاله در  دو ماهنامه آمار شماره 12 به آدرس زير منتشر شده است.

http://www.srtc.ac.ir/fa/news/3/bodyView/256html

 

ضرورت تقويت منابع توليد آمار مهاجرت بین‌المللی در ايران، چالش ها و راهكارها

مهاجرت بر پویایی جمعیت اثر می‌گذارد و ویژگی‌های جمعیتی و ترکیب قومی و مذهبی آن را نيز متاثر می‌سازد. علاوه بر اين مهاجرت، نقش عمده‌ای در تحولات بازار کار ایفا می‌کند. در اغلب مواقع آمارهای مهاجرت در برنامه‌ریزی‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی اهمیت می‌یابند. در سال‌های اخیر تاثیر مهاجرت بر سلامت و بهداشت جوامع مقصد نیز مورد توجه قرار گرفته است. پیش‌بینی‌های جمعیت بدون داشتن آمار مهاجرت کیفیت و مطلوبیت لازم را ندارند. امروزه، درآمد مهاجران تاثیر قابل توجهی برتولید ناخالص داخلی و درآمد بسیاری از کشورهای جهان دارد. چنانچه کشوری آمار دقیقی از مهاجران نداشته باشد، نمی‌تواند وضعيت مهاجران کشور خود را ارزيابي نمايد. در نتيجه سیاست‌های مربوط به مهاجرت‌ مبهم بوده و بودجه اختصاص داده شده برای این موضوع منطبق با واقعیت نمی‌باشد. بديهي است كه سیاست‌های مهاجرت، اگر با داده‌های قابل اعتماد پشتیبانی نشود و مرجع آمار رسمي نداشته باشد، نتیجه‌ی آن اتلاف وقت و ضربه مهلك به سرمایه ملي محسوب مي­شود. با وجود اين آمار مهاجرت‌های بین‌المللی، در بسیاری از کشورها به ويژه كشورهاي كمتر توسعه يافته و نيز درحال توسعه ناقص و غيرقابل قبول است.

ايران نيز از چنين مشكلي مستثني نيست. بزرگترین چالش آمارهای جمعیت در ایران عدم وجود آمار رسمی و قابل ارائه از مهاجرت ها به ويژه مهاجرت­هاي بین المللی است. مطالعات حاكي از آن است كه ایران در بستر تاریخی خود همواره در معرض جابه‌جایی‌ها و مهاجرت‌های خارجی بوده و در دوران معاصر بر ابعاد، اهمیت و پیچیدگی آن افزوده شده است. در چند دهه اخیر ایران به عنوان یکی از کانون‏های مهم مهاجرتی در منطقه خاورميانه محسوب مي‌شود. از يك طرف در سال­هاي اخیر ورود تعداد قابل ملاحظه­اي مهاجر و پناهنده از کشورهای همسایه (به ویژه افغانستان) به ایران و از طرف ديگر خروج تعداد زیادی از جمعيت ایرانی به ويژه جوانان تحصيل كرده به کشورهای پیشرفته جهان قابل تامل و بررسي است. بنابراين آگاهي و شناخت دقيق نسبت به آمار مهاجران بين المللي با توجه به جابه­جايي­هاي جمعيتي در ايران اهميت موضوع را بيش از بيش گوشزد مي­نمايد.

اين مقاله در كنفرانس بين المللي مهاجرت سال 1394، به صورت پوستر ارائه شد.

در سال 1390 از هر ۱۰ هزار نفر در کشور حدود ۱۳ نفر نابینا بودند.

تهران - ایرنا - رئیس گروه آمارهای جمعیت و سلامت دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری مرکز آمار ایران به مناسبت ۲۳ مهر روز جهانی نابینایان(عصای سفید) اعلام کرد: براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰ از هر ۱۰ هزار نفر در کشور حدود ۱۳ نفر نابینا هستند.

کد خبر: ۸۱۷۹۸۷۶۳ | تاریخ خبر: ۲۲/۰۷/۱۳۹۴ - ۱۱:۳۸


به گزارش روز چهارشنبه ایرنا، الهام فتحی با اشاره به اینکه درصد نابینایان در کشور در سال ۱۳۸۵ نیز نظیر سال ۱۳۹۰ حدود ۰.۱۳ درصد بوده است، گفت: در سال ۱۳۸۵، ۹۴ هزار و ۲۳۱ نفر نابینا در کشور وجود داشت که این تعداد در سال ۱۳۹۰ به ۹۸ هزار و ۹۷۷ نفر رسیده است.
رئیس گروه آمارهای جمعیت و سلامت مرکز آمار ایران با اشاره به اینکه در سال ۱۳۸۵ معادل ۰.۱۲ از افراد ساکن در نقاط شهری و ۰.۱۷ درصد از افراد ساکن در نقاط روستایی نابینا بوده‏اند، گفت: در سال ۱۳۹۰ براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن نیز ۰.۱۱ درصد از افراد ساکن در نقاط شهری و ۰.۱۸ درصد از افراد ساکن در نقاط روستایی نابینا بوده‏اند.
فتحی ادامه داد: با وجود آنکه درصد نابینایان طی سال‎های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ تغییر زیادی نداشته اما درصد نابینایان در نقاط روستایی طی این پنج سال۰.۰۱ درصد افزایش یافته و در نقاط شهری۰.۰۱ درصد کاهش داشته است.

رئیس گروه آمارهای جمعیت و سلامت دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری در خصوص نسبت نابینایان در بین مردان و زنان نیز گفت: داده‏های سرشماری ۱۳۹۰نشان می‏دهد که از مجموع افراد نابینا در کشور ۵۹ درصد مرد و ۴۱ درصد زن بوده‏اند که این نسبت‏ها در نقاط شهری(۶۰ درصد مرد و ۴۰ درصد زن) در مقایسه با نقاط روستایی(۵۸ درصد مرد و ۴۲ درصد زن) تفاوت زیادی ندارد. نتایج سرشماری ۱۳۸۵ نیز نشان می‏دهد نسبت نابینایان در بین مردان و زنان در کل کشور، نقاط شهری و نقاط روستایی مشابه سال ۱۳۹۰ می‏باشد.
فتحی در پایان به تعریف نابینا در سرشماری عمومی نفوس و مسکن اشاره کرد و گفت: براساس تعاریف سرشماری نابینا به فردی اطلاق می‎شود که به طور کلی دید هر دو چشم خود را از دست داده به طوری که حتی با استفاده از وسایل کمکی مانند عینک قادر به دیدن نمی‎باشد یا اینکه دید وی به حدی است که فقط می‏تواند وجود نور را در محیط درک کند اما قادر به تشخیص حرکت اجسام در فاصله بیش از یک متری خود نیست.

بررسي وضع سواد در ايران

 

مطالعه تحولات وضع سواد در كشور طي نيم قرن اخير با استفاده از نتايج سرشماري‌هاي عمومي نفوس و مسكن قابل بررسي است. طبق ارقام اولين سرشماري عمومي كشور، در سال 1335 وضع سواد از جمعيت 7 ساله و بيش‌تر پرسش شد. براين اساس 2 ميليون و 210 هزار نفر باسواد گزارش شد. به عبارت ديگر در سال 1335 نسبت باسوادي در كل كشور 15.4 درصد بود. در دومين سرشماري عمومي كشور، در سال 1345 تعداد باسوادان كشور در جمعيت 7 ساله و بيش‌تر به 5 ميليون و 533 هزار نفر رسيد و براساس سرشماري مزبور نسبت باسوادي در كشور به 29.4 درصد بالغ گرديد. مقايسه اين دو سرشماري نشان مي‌دهد معادل 14 درصد به نسبت جمعيت باسواد كشور افزوده شده است.

در سومين سرشماري عمومي كشور، در سال 1355 وضع سواد از جمعيت 6 ساله و بيش‌تر پرسش شد. در اين سال تعداد باسوادان كشور به 12 ميليون و 877 هزار نفر بالغ گرديد و در نتيجه نسبت باسوادي به 47.5 درصد رسيد.

انتشار نتايج تفصيلي سرشماري سال 1365، چشم‌انداز مطلوبي از وضع سواد و سير تغييرات رشد آن نشان داد. آمار به‌دست آمده نشان داد طي ده سال (از سال 1355 تا 1365) 85.7 درصد به جمعيت باسواد كشور افزوده شد و تعداد باسوادان از 12 ميليون و 877 هزار در سال 1355 به 23 ميليون و 913 هزار نفر در سال 1365 رسيد . به‌اين معني كه نسبت باسوادي در كل كشور از 47.5 درصد در سال 1355 به 61.8 درصد در سال 1365 رسيد.

براساس آمار به‌دست آمده از نتايج سرشماري‌ عمومي نفوس و مسكن سال 1375 نسبت باسوادي در كل كشور از 62.8 درصد در سال 1365 به 79.5 درصد در سال 1375 رسيد. همچنين براساس نتايج به‌دست آمده از سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1385 نسبت باسوادي در كل كشور 84.61 بود كه نسبت به سال 1375   1.5 درصد رشد نشان داد.

نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390، نسبت باسوادي جمعيت 6 ساله و بيش‌تر را با كمي افزايش نسبت به سال 1385 برابر 84.8 نشان داد. جدول زير تحولات باسوادي در كل كشور را

 طي 55 سال اخير (90-1335) نشان مي‌دهد.

 

ساختار سني بي­سوادن نشان مي­دهد اغلب بي­سوادان كشور در گروه­هاي سني كهنسال (65 و بيش‌تر) قرار گرفته­اند. بيسوادي در ميان زنان سالمند بيش از مردان سالمند بوده است.

 

 

تلفيق داده هاي ثبتي با اطلاعات سرشماري

در دنياي امروز، توليد آمار و اطلاعات به طور كلي به دو روش سرشماري سنتي و سرشماري­ ثبتي- مبنا متداول است. در برخي كشورها تركيبي از دو روش به كار گرفته شده است. در كشورهاي توسعه يافته، توانايي و نگهداري و به روزرساني مناسب آمارهاي ثبتي موجب شده است كه اين گونه كشورها بتوانند سرشماري­ها را به طريق ثبتي به اجرا درآورند. در حالي كه كشورهايي كه فاقد چنين توانايي هستند راهي جز اجراي سرشماري­هاي سنتي ندارند. سرشماري­هاي سنتي نياز به نيروي اجرايي و هزينه فراواني دارد، در حالي كه منابع اغلب كشورها محدود بوده و همچنين كاهش تمايل مردم به همكاري رو به افزايش است. بنابراين در صورت مهيا بودن بسترهاي لازم، سرشماري ثبتي مبني به عنوان راهكاري مناسب شناخته شده است. اين روش بيشتر بر داده­هاي موجود متكي است. البته بهينه­سازي استفاده از منابع به معناي تلاش براي انجام يك سرشماري كاملا مبتني برآمارهاي ثبتي نيست. با توجه به اهميت كيفيت اطلاعات، به جاي انتخاب يك روش، در بيشتر كشورها به منظور كاهش هزينه هاي اجرايي و مشكل بار پاسخگويي، در آغاز راه تركيبي از هر دو نوع سرشماري مورد استفاده شده و به تدريج در طول زمان با بسترسازي و ايجاد زيرساخت هاي لازم به سمت سرشماري ثبتي مبني سوق يافته­اند. علاوه بر اين، سيستم آماري بنا شده صرفا يك سيستم سرشماري نيست بلكه يك سيستم اطلاعات سرشماري است كه در آن داده­ها فراوان و تفصيلي هستند. به علاوه برخلاف اين تصور كه سرشماري به عنوان تصويري از وضع موجود تلقي مي­شود و در فاصله­هاي زماني تعريف شده اجرا مي­شود، سرشماري را مي­توان هيئتي آماري داراي پويايي و حساسيت مداوم دانست كه سير و روند وقايع را به نمايش مي­گذارد و روند وضع موجود را در فواصل زماني كوتاه به دست مي­دهد.

لذا با نگاهي به تجارب ساير كشورها و نيز شرايط كنوني ايران براي اجراي سرشماري آتي اعمال تغييراتي در روش اجراي سرشماري اهميت مي­يابد. بررسي­ها نشان مي­دهد هنوز در ايران بسترهاي لازم براي اجراي سرشماري ثبتي- مبني به طور كامل فراهم نيست. اما مي­توان به تدريج با ايجاد بسترهاي مناسب از روش كاملا سنتي خارج شد و به سوي روش­هاي جديد و نوين گام برداشت. بديهي است تحقق چنين هدفي فرض محال نيست، بلكه نياز به عزم ملي و تلاش فراوان همه افراد جامعه در سطوح مختلف مديريتي وكارشناسي و نيز بين سازماني دارد. اطلاعاتي كه از اين روش توليد مي­شود، به روز و با كيفيت مطلوب بوده، ضمن آنكه كل نظام آماري كشور را در برگرفته و به پراكندگي ارائه اطلاعات آماري و نيز تناقضات در ارائه ارقام و شاخص­هاي مختلف توسط سازمان­هاي مختلف كشور، خاتمه خواهد داد.

اين متن چكيده گزارشي است كه براي گروه تهيه طرح سرشماري 1395 تهيه كرده ام.

جایگاه کمی و کیفی جمعیت ایران در ميان کشورهای اسلامی سال 1390 شمسی

مطالعات حاکی از آن است که کشورهای مسلمان با وجود پیشینه تاریخی- اسلامی چندین هزار ساله و اشتراکات فرهنگی- دینی به عنوان غنی­ترین کانون فرهنگی تمدنی جهان و دارا بودن منابع عظیم طبیعی، مزیت­ها و ظرفیت­های توسعه­ای استثنایی، کماکان از مناطق کمتر توسعه یافته جهان محسوب می­شوند.

وسعت کشورهای اسلامی بیش از 29 میلیون کیلومتر مربع شامل 59 کشور با جمعیتی بیش از یک میلیارد و پانصد و نود و دو میلیون نفر می­باشد. به عبارتي اين كشورها با دارا بودن حدود 20 درصد از مساحت خاكي جهان بيش از  4/22 درصد از جمعيت دنيا را درون خود جاي داده­اند.

اعتقاد بر این است که آگاهی و شناخت نسبت به آمار و اطلاعات هر جامعه کمک شایان توجهی به برنامه­ریزی و سیاستگزاری كشورهاي اسلامي می­نماید. لذا مطالعه حاضر به بررسي كمي و كيفي جمعیت و  ویژگی­های آن در کشورهای اسلامی پرداخته و سپس در هر شاخص جایگاه و موقعیت ایران را در میان کشورهای اسلامی نشان خواهد داد. اعتفاد بر اين است نشان دادن جايگاه ايران درميان كشورهاي منطقه كمك موثري در برنامه­ريزي­هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي و منطقه­اي كشور خواهد داشت.

مطالعات نشان مي­دهد ايران از جمله كشورهاي پرجمعيت و پهناور منطقه محسوب شده و از  نظر  شاخص­هاي كيفي جمعيت نيز در جايگاه نسبتا مناسبي در ميان كشورهاي اسلامي قرار گرفته است. با وجود اين لازم است كه با افزايش شاخص اميدزندگي در بدو تولد و  كاهش سطح مرگ و مير كودكان كمتر از يكسال تلاشهاي مضاعفي صورت پذيرد و از اين حيث نيز جايگاه خود را در منطقه ارتقاء دهد.

تحولات خانوار در ایران

خانوار کوچکترین واحد اجتماعی است و از این جهت که اعضای یک خانوار لزوما با یکدیگر نسبت خویشاوندی ندارند از خانواده متمایز می­شود. در معیار بین­المللی خانوار شامل افرادی است که در امرار معاش و خوراک اصلی روزانه شریک و سهیم هستند. جمعیت­شناسان و صاحب­نظران علوم اجتماعی در تعریف خانوار می­گویند: "خانوار یک واحد اجتماعی است با ویژگی­های اجتماعی و اقتصادی معینی، مرکب از افرادی که در یک کانون زندگی می­کنند (وحدت زندگی)، زیر یک سقف می­خوابند (وحدت محل سکونت)، هم خرج هستند (وحدت بودجه) و دور یک میز یا سفره غذا می­خورند (هم سفرگی.

براساس تعریف سازمان ملل"مفهوم خانوار براساس ترتیباتی است اشخاص به طور فردی یا گروهی اتخاذ کرده­اند تا غذا و سایر نیازهای زندگی خود را تامین نمایند. خانوار ممکن است:

الف- خانوار یک نفره باشد. یعنی عبارت ازیک نفرکه خودش غذا و سایر نیازهای زندگی خود را بدون شرکت هیچ فرد دیگر فراهم می­کند.

ب- خانوار چند نفره باشد، یعنی عده­ای مرکب از دو نفر یا بیشتر با هم غذا و سایر نیازهای زندگی خود را تامین می­نمایند. اشخاص عضو گروه ممکن است درآمدهایشان را بین خود تقسیم کند و بودجه مشترکی در حدی بزرگتر یا کوچکتر داشته باشند. این افراد ممکن است دارای رابطه خویشاوندی باشند یا نباشند و یا مخلوطی از خویشاوند و غیرخویشاوند باشند." (توصیه­های سازمان ملل برای سرشماری­های نفوس و مسکن، 2010)

مرکز آمار ایران در تعریف خانوار می­نویسد: 

   " خانوارمعمولی از چند نفر تشكیل می‌شود كه با هم در یك اقامتگاه زندگی می‌كنند، با یكدیگر هم خرج هستند و معمولاً با هم غذا می‌خورند. در مواردی خانوار معمولی می­تواند یك نفره باشد. "

مطالعه آمار و ارقام حاكی از آن است كه تحولات عمده ای در ساختار خانوار ایران بوجود آمده است. افزایش تعداد جمعیت جوان منجر به افزایش تعداد ازدواج ها و در نتیجه تشکیل خانواده­های نوپا و مستقل هسته­ای شده، در نتیجه بعد و رشد خانوار را تحت تاثیر قرار داده است. در دهه اخیر با شکسته شدن خانوارها، کوچکتر شدن بعد خانوار و در نتیجه روند افزایشی رشد خانوارها مشاهده می­شود.

---

اين مقاله در نهمين شماره دو ماهنامه آمار (آذر و دي ماه 1393) به چاپ رسده است.

براي مشاهده متن كامل مقاله به لينك زير مراجعه نماييد.

http://amar.srtc.ac.ir/Files/Amar-09-press.pdf

چشم انداز جمعیت ایران تا افق سال1440هجری شمسی

در دنياي امروز، مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی با موضوع جمعیت، ارتباط مستقیمی برقرار کرده است. اکثر برنامه­های اقتصادی و اجتماعی کشورها با مباحث جمعیتی پیوند تنگاتنگی پیدا کرده است. در همین راستا برای انتخاب سیاست مناسب جمعیتی که هماهنگ و سازگار با برنامه­های توسعه پایدار کشور باشد، آگاهی ازحجم جمعیت، توزیع سنی و جنسی آن و نیز میزان رشد سالیانه و چگونگی تغییرات آن، از ابزارهای شناخته­شده می­باشند و هرچه دانش  برنامه­ریزان در ارتباط با جمعیت دقیق­تر باشد، احتمال توفیق برنامه­های توسعه افزایش می­یابد.

تحقیق حاضر با مدد روش­های علمی‌ به بررسی دوره­های رشد جمعیتی ایران و مرفولوژی (ريخت شناسي) آن پرداخته و سعی می­نماید تا با ارائه تصویری روشن از روند رشد جمعیت کشور راهکارهای مناسبي را برای تدابیر سیاست‌های جمعیتی ارائه نماید.

اين تحقیق پژوهشی پهنانگر و کتابخانه‌ای است. برای پیش بینی جمعیت کشور از روش ترکیبی با استفاده از نرم افزار اسپكتروم 4 بهره گرفته شده است. براي اين منظور از  چهار فرض ميزان باروري كل شامل كاهش باروري، باروری ثابت، باروری در سطح جایگزینی و باروری بالاتر از سطح جایگزینی استفاده شده است.

نتیجه آنکه با توجه به آغاز موج دوم رشد جمعیت در ایران و وقوع پدیده­ی گشتاوری جمعیت و پیش­بینی ادامه روند آن حداقل تا سه دهه آینده، پیش­بینی می­شود حداقل تا دهه 1420 شمسی رشد جمعیت کشور به صفر نخواهدرسید. علاوه بر این از آنجایی­که در این بررسی آینده­نگری جمعیت کشور با فروض مختلف جمعیتی ارائه می­شود، نتایج پیش­بینی­ها می­تواند همچون چراغی روشن راه را برای مدیریت و سیاستگزاری و برنامه­ریزی جمعیتی در سال­های آتی هموار سازد.  

 

اين مقاله در دومين همايش كاربردملي پژوهش اجتماعي و فرهنگي در جامعه ايران كه در آذر ماه 1393 برگزار شد، به صورت سخنراني ارائه شد.

آغاز سال جديد خورشيدي بر جمعيت بالغ بر 78 ميليون نفري ايران مبارك باد.

سال نو مبارك

 

 

كتاب شاخص‌هاي جمعيت و سلامت

 

علم جمعیت شناسی از علوم جدید محسوب می‌شود. لغت دموگرافی یا جمعیت شناسی برای نخستین بار در سال 1855 میلادی در آثار یکی از نویسندگان فرانسوی به نام آشیل گیارد به کار رفت. پس از آن به تدريج با مطالعات و بررسي‌هايي كه در اين زمينه صورت گرفت، علم جمعيت­شناسي كامل‌تر شد. امروزه جمعيت شناسي دانشي است كه در آغاز با نگرش كمي‌به مطالعه و بررسي جمعيت‌هاي انساني مي‌پردازد، به تدريج به ساخت و تغيير و تحول جمعيت نزديك‌تر مي‌شود و جنبه‌هاي كيفي آن را مد نظر قرار مي‌دهد، سپس به آينده‌نگري مي‌پردازد و آن‌گاه وارد قلمرو برنامه‌‌ريزي مي‌شود. در واقع جمعیت شناسی به مطالعه علمی جمعیت‌‌‌های بزرگ و در حال تغییر انسانی می‌پردازد.

 

 در  اين كتاب به شاخص‌های سلامت که یکی از جنبه‌های مهم جمعیت محسوب می شود نیز پرداخته می شود، از نظر سازمان بهداشت جهانی سلامت عبارت است از برخورداری از آسایش کامل جسمی، روانی و اجتماعی و نه فقط نداشتن بیماری و نقص عضو.

تاکنون کتاب‌ها و نشریات متعددی در حوزه جمعیت شناسی و شاخص‌‌‌های آن در منابع فارسي به چاپ رسیده است. یکی از مشکلات این منابع جامع و مانع نبودن شاخص‌‌‌های جمعیتی درج شده در این کتاب‌‌‌ها و نشریات می‌باشد، منابع مذکور به‌صورت پراکنده به شاخص‌‌‌های حوزه خاصی از جمعیت شناسی اختصاص یافته‌اند. نگارندگان با توجه به تجارب كارشناسي و نياز دسترسي به مجموعه‌اي جامع و كامل در اين زمينه سعي نموده اند، نكات فني و مجموعه روش‌‌‌هاي كاربردي مربوط به مطالعه جمعيت و سلامت را جمع آوری، تهيه و براي استفاده كاربران در كتاب شاخص هاي جمعيت و سلامت ارائه نمايد.

 

كتاب شاخص هاي جمعيت و سلامت از كتاب هاي مرجع در حوزه جمعيت شناسي است. نويسندگان كتاب عبارتند از خانم ها الهام  فتحی و فاطمه ربیعی و صفیه میرزایی و فريبا سادات بني هاشمي و آقایان مجتبی نصیری پور و داوود عباسی 

اين كتاب توسط نشر حيات با قطع وزيري و در تاريخ 1392/12/18 منتشر شده است.

مقايسه ويژگي هاي اجتماعي جمعيت بيكار كشور در سال هاي 1384 و 1392

  

 

بيكاري به عنوان يك مسئله اجتماعي و اقتصادي زماني مطرح مي­شود كه در يك جامعه تعداد زيادي از افراد واقع در سن كار نتوانند براي مدت معيني شغلي بدست آورند. بيكاري را مي­توان به منزله شمشير دو لبه­اي تلقي نمود كه يك لبه آن عوارض سويي را به جامعه وارد كرده و رشد و توسعه اقتصادي را به تاخير مي­اندازد و لبه­ي ديگر آن جنبه فردي داشته و بر اعتماد به نفس و بهداشت رواني فرد تاثير منفي دارد. از آن جايي كه شناخت ويژگي­هاي اجتماعي جمعيت بيكار مي­تواند براي هر گونه برنامه­ريزي و سياست­گزاري مفيد واقع شود. اين مطالعه به بررسي و مقايسه ابعاد اجتماعي جمعيت بيكار ايران براساس نتايج طرح نيروي­كار در سال­هاي 1384 و 1392 مي­پردازد. روش بررسي توصيفي و كتابخانه­اي مي­باشد. به منظور توصيف دقيق­تر سعي شده خصوصيات اجتماعي جامعه بيكار بر روي ساختار و تركيب جمعيت مورد مطالعه به تصوير كشيده و تحليل شود.

 

بررسي حاضر نشان مي­دهد نرخ بیکاری در بين جوانان ایرانی به ویژه زنان جوان ايراني قابل ملاحظه است. نرخ بيكاري در مناطق شهري بيش از مناطق روستايي است. نكته قابل توجه اين كه نرخ بيكاري جمعيت 10 ساله و بيش‌تر در سال‌هاي 1384 تا سال 1392 از 11.5 درصد به 10.4 درصد كاهش يافته اما نرخ بيكاري جوانان 24-15 ساله در طي اين سال­ها از 23.3 درصد به 24.0 درصد افزايش يافته است. اين افزايش ناشي از افزايش نرخ بيكاري جوانان در مناطق روستايي مي­باشد. به طوري كه نرخ بيكاري جوانان روستايي از 13.6 درصد در سال 1384 به 16.1 درصد در سال 1392 افزايش يافته است.

درصد قابل ملاحظه­اي از افراد بيكار از نظر وضع سواد، باسواد مي­باشند. نرخ باسوادي جمعيت بيكار از 96.4 درصد در سال 1384 به 97.5 درصد در سال 1392 افزايش يافته است. همچنين در طي اين سال­ها سهم بيكاران داراي تحصيلات عالي در بين جامعه­ي بيكاران باسواد با حدود 22 درصد افزايش از 20.6 درصد  به 42.4 درصد رسيده است كه عدد قابل تأملي مي­باشد.

 

 اغلب بيكاران از نظر وضع تاهل، در طبقه هرگز ازدواج نكرده قرار مي­گيرند به طوري كه وضع زناشويي 62.2 درصد از افراد بيكار در سال 1384 و 1392 هرگز ازدواج نكرده­ گزارش شده است.

در تحليل تغييرات نرخ بيكاري سال­هاي اخير شايد بتوان گفت در دهه­هاي اخير تغییرات عمده­ای در ساختار و تركيب جمعیت ایران ايجاد شد به گونه­اي كه پدیده­ی تورم جوانی جمعیت در اوسط دهه 1380 به وقوع پيوست. پس از آن فرصتی مغتنمي در ساختمان جمعيت شكل گرفت که از آن به عنوان "پنجره­ی جمعیتی فرصت­ها" یاد می­شود. در چنین شرایطی زيرساخت­هاي مناسب براي ورود جوانان به بازار كار فراهم نشد، در نتيجه نرخ بيكاري رو به افزايش گذاشت و اين فرصت و "هديه جمعيتي" ممکن است تبديل به " تهديد جمعيتي" شود. بديهي است كاهش نرخ بیکاری به ویژه بیکاری جوانان تحصيل كرده از جمله عوامل موثر در توسعه منابع انساني و توسعه­ي پايدار مي­باشد. زيرا عقيده بر اين است كه به كارگيري نيروي جوان كارامد و متخصص اقتصاد كشور را متحول خواهد ساخت. گرچه در سال­هاي اخير تمهيداتي درخصوص كاهش اين نرخ صورت پذيرفته است، اما لازم است كه سرعت اين تمهيدات و تصميم‌گيري­ها شتاب بيشتري به خود بگيرد.

 

اين مقاله كاري است مشترك با سركار خانم نرگس سادات موسي كاظمي كه در اولين همايش اقتصاد ايران در دي ماه 1393 به صورت پوستر ارائه شد.

مقايسه پيش بيني هاي جمعيتي مركز آمار ايران و سازمان ملل متحد

آمار و ارقام مناسب­ترين ابزار براي بررسي­ و مطالعات جمعيتي از بعد كمي و كيفي است. با توجه به اهميت موضوع، مركز آمار ايران به عنوان تنها مرجع رسمي آمارهاي جمعيتي در كشور در فواصل زماني معين 10 ساله و اخيرا 5 ساله نسبت به انجام سرشماري­هاي عمومي نفوس و مسكن اقدام نموده و نتايج را در اختيار عموم قرار مي­دهد. از آنجايي كه برآوردها و پيش­بيني­هاي جمعيتي نيز خود به عنوان يكي از روش­هاي مهم توليد آمار جمعيت  است، مركز آمار ايران در فواصل بين سال­هاي سرشماري­ها و پس از آن نسبت به انجام اين مهم اقدام نموده و نتايج را در اختيار كاربران قرار مي­دهد.

 همگام با مركز آمار ايران، بخش آمارهاي اجتماعي و اقتصادي سازمان ملل متحد نيز پس از جمع­آوري آمارهاي رسمي كشورهاي مختلف، با اعمال ملاحظاتي نتايج را بررسي و نسبت به انجام پيش­بيني­هاي جمعيتي اقدام مي­نمايد.

برهمگان روشن است كه اين دو پيش­بيني به دليل تفاوت در مفروضات و جزييات روش كار با هم مغايرت­هايي داشته باشند. شايان ذكر است مفروضات هر دو روش برپايه تغييرات ميزان باروري كل در سال مقصد مي­باشد.

بنابراين لازم است كاربران قبل از هر گونه مقايسه بين پيش­بيني­هاي مركز آمار ايران با پيش­بيني­هاي جمعيتي سازمان ملل متحد به تعاريف و مفاهيم و فرضيه هاي هريك  توجه نمايند.

براي مشاهده كامل مقاله به لينك زير مراجعه نماييد.

http://amar.srtc.ac.ir/Files/Amar-08-Standard.pdf

اين مقاله در شماره هفتم دو ماهنامه آمار به چاپ رسيده است.

پيشنهادات و راهكارهايي به منظور ارتقاء فرهنگ آماري

هرگونه پيشرفت و توسعه­ی اقتصادي- اجتماعي در يك جامعه منوط به كم وكيف داده هاي آماري در آن جامعه است و در اين ميان توليدكنندگان آمار نقش به سزايي در اشاعه­ی فرهنگ آماري در جامعه دارند.

استفاده از روش نظر سنجي در بين توليدكنندگان آمار و تهيه پرسشنامه هايي كه نگرش توليدكنندگان آمار را نسبت به فرهنگ آماري بسنجد نيز مفيد به نظر مي رسد.

دانش و آگاهي كاربران آمار در زمينه­ی آمار كاربردي از اهميت به سزايي برخوردار مي باشد. در بسياري از موارد مشاهده مي­شود كه برخي از كاربران آمار تخصص لازم را در زمينه­ی استفاده­ی بهينه از آمارها را ندارند. به عنوان مثال درباره­ی داده­هاي جمعيتي لازم است با استفاده از           روش­هاي مناسب ابتدا داده­هاي جمعيتي بررسي و درصورت نياز با استفاده از الگوهاي مناسب بازسازي شوند و سپس شاخص­هاي مختلف جمعيتي برآورد گردد.

به نظر مي­رسد اين ضعف­ها به علت عدم شناخت جايگاه واقعي علم آمار و كاربرد آن و سطحي نگري نسبت به آمار در ميان برخي از كاربران آمار باشد.

توضيح اينكه بسياري از كاربران آمار، تخصص لازم در زمينه­ی استفاده از داده هاي خام آماري و بررسي و تجزيه و تحليل آنها را ندارند.

به نظر مي رسد كه آموزش كاربران آماري و تبليغات براي رفع نارسايي­هاي موجود مفيد و مناسب باشد.

قرار گرفتن كارشناسان و كاركنان آمار در تخصص­هاي مربوطه و پست­هاي مرتبط حائز اهميت مي باشد.

دعوت از كاربران آمار در همايش هاي مختلف آماري مفيد و مؤثر به نظر مي رسد.

تهيه پرسشنامه­اي با هدف ارزيابي فرهنگ استفاده از آمار و ارزيابي نگرش كاربران آمار نسبت به علم آمار و اهداف آن مفيد و مناسب به نظر مي رسد.

عدم برنامه ريزي جامع و بلندمدت را مي توان از جمله ضعف­ها و مشكلات فرهنگ آماري سياستگذاران دانست.

عدم توجه لازم و كافي و تخصيص اعتبارات لازم براي امور تبليغات در خصوص فرهنگ آماري و عدم برنامه­ريزي­هاي بلند مدت از جمله علل مشكلات و ضعف­هاي فرهنگ آماري سياستگذاران محسوب مي شود.

توجه بيشتر به آمار و در نظرگرفتن اهميت و دقت و كاربردآن در برنامه­ی هاي توسعه اقتصادي – اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران ضروري است. به عبارتي اعتقاد به اين كه آمار زيربناي هر گونه برنامه ريزي و توسعه اقتصادي- اجتماعي و فرهنگي است، لازم است.

توضيح آنكه دستيابي به توسعه­ی اجتماعي – اقتصادي زماني محقق خواهد شد كه در جامعه فرهنگ آماري نهادينه شود، به گونه اي كه آحاد جامعه و تك تك افراد جمعيت نسبت به اطلاعاتي كه در اختيار آمارگيران و شاغلين اين امر قرار  مي دهند، احساس مسئوليت نموده و با آگاهي به اينكه نتايج پاسخ­هاي آنان در نهايت در جهت بهروزي و سعادت آنان بهره گرفته خواهدشد، با دقت و صحت به فرم­هاي مربوطه پاسخ دهند، به اين ترتيب بر اعتبار و اطمينان داده هاي آماري  افزوده مي شود و سپس نتايج  يافته هاي طرح هاي آماري با دقت بالا در اختيار برنامه ريزان قرار گرفته و برنامه ريزان و سياستگذاران مي­توانند برنامه هاي دقيق و درستي را براي كشور ارائه و افراد جمعيت (پاسخگويان  طرح­هاي آماري) از نتايج آن سود ببرند. در واقع يك گردش تسلسل وار بين مراحل مذكور وجود دارد. همانطور كه نمودار زير نشان مي دهد اين حركت از داده هاي آماري آغاز شده و دوباره به داده هاي آماري باز مي­گردد.

 

نحوه تهیه گزارش فنی

 

 گزارش نویسی، فنی است که با آگاهی از آن فن، مطالب هر موضوعی را می توان، طوری طبقه بندی کرد و نظم بخشید تا هدف مورد نظر در کوتاه ترین زمان و با ساده ترین کلام ارائه شود.

نکاتی که کارشناس فنی به هنگام گزارش نویسی بايد به آنها توجه نماید عبارتند از:

• گزارشی که یک کارشناس در حوزه کاری خود تهیه می­کند، می­بایست متفاوت با یک گزارش ساده­ی توصیفی باشد.

• از کارشناس انتظار می رود به دلیل مطالعه و شناخت و آگاهی نسبت به مسائل حوزه کاری خود، دارای ویژگی منحصر به فردي باشد. يعني نظرات و ایده های او متفاوت از سایر افردی باشد که در حوزه کاری وی کار نکرده اند.
• در اصطلاح می­توان گفت کارشناس "چشم سوم" دارد. یعنی کارشناس توانایی و قدرت دیدن و مشاهده مسائلی را در حوزه کاری خود دارد که افراد دیگر قادر به مشاهده و درک آن نیستند.

• از این مهارت کارشناس می­بایست با زیرکی و هوشیاری در گزارش نویسی استفاد کند.  بدیهی است نحوه­ی نگارش لازم است به گونه­ای باشد که برای خواننده گزارش شگفت آور و در عین حال جذاب باشد.

نوشته حاضر بخشي از تدريس گزارش نويسي فني است كه توسط اينجانب به كارشناسان دفتر جمعيت در سال 1392 آموزش داده شد.